Bảo đảm sinh kế sau thu hồi đất: yêu cầu pháp lý và tiêu chí tái định cư

Khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện dự án phát triển kinh tế – xã hội, tác động lên đời sống người dân không chỉ dừng ở mất tài sản; vấn đề quan trọng hơn là đảm bảo họ có nơi ở, điều kiện sinh hoạt và khả năng duy trì thu nhập sau khi bị thu hồi. Dự thảo Luật về thu hồi đất đang được thảo luận thể hiện một số thay đổi tiếp cận, nhưng các đại biểu đã cảnh báo rằng cần cụ thể hóa tiêu chí để tránh bỏ sót quyền lợi thực tế của người dân.

Chuyển trọng tâm từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống

Một trong những điểm khác biệt về tư duy được nêu là chuyển từ việc coi trọng bồi thường tài sản sang mục tiêu tái thiết cuộc sống cho người bị thu hồi đất. Việc này đồng nghĩa với yêu cầu chính sách phải đảm bảo người dân không chỉ nhận được giá trị tài sản tương ứng mà còn có cơ hội duy trì hoặc nâng cao chất lượng sống và sinh kế so với trước đây.

Bản dự thảo Luật đã cố gắng minh định các trường hợp Nhà nước thu hồi đất phục vụ lợi ích quốc gia, công cộng, góp phần tạo khuôn khổ minh bạch hơn khi xác định lý do và thẩm quyền thu hồi. Tuy nhiên, minh bạch ở khâu quy định chưa đủ nếu không song hành với quy định chi tiết về phương thức bồi thường, hỗ trợ và các tiêu chí đánh giá về tái định cư.

Hình thức bồi thường: nguyên tắc ưu tiên và lựa chọn thực tế

Dự thảo đưa ra thứ tự ưu tiên trong bồi thường, trong đó giải pháp bồi thường bằng đất có cùng mục đích sử dụng được đặt lên trước. Khi địa phương không còn quỹ đất cùng mục đích, phương án bồi thường bằng tiền sẽ được áp dụng. Đồng thời, dự thảo cho phép bồi thường bằng đất khác mục đích sử dụng hoặc bằng nhà ở tái định cư nếu địa phương có quỹ đất, quỹ nhà và người bị thu hồi có nhu cầu.

Theo quan điểm được nêu tại nghị trường, thứ tự ưu tiên này nên được quy định rõ hơn, kèm theo điều kiện áp dụng cụ thể để tránh hiểu khác nhau giữa cơ quan quản lý và người dân. Việc ưu tiên đất cùng mục đích hoặc nhà ở tái định cư sẽ giúp người bị thu hồi có ít xáo trộn hơn về nghề nghiệp, thói quen sinh hoạt và khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu.

Tiêu chí đánh giá tái định cư: hơn cả chỗ ở

Việc bố trí tái định cư không nên chỉ xem là chuyển chỗ ở tạm thời. Để thực hiện mục tiêu tái thiết cuộc sống, cần thiết lập bộ tiêu chí cụ thể để đánh giá khu tái định cư, bao gồm vị trí, tiện ích hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu như trường học, y tế, thị trường tiêu thụ. Những yếu tố này quyết định mức độ thuận lợi để người dân duy trì sinh hoạt và nghề nghiệp.

Đối với hộ trực tiếp sản xuất nông nghiệp, chính sách bồi thường và hỗ trợ cần gắn kết với khả năng tiếp tục sản xuất ở nơi ở mới hoặc hỗ trợ chuyển đổi sinh kế một cách bền vững. Nếu không đảm bảo điều này, nguy cơ mất nguồn thu kéo dài và suy giảm chất lượng sống của người dân là rất lớn.

Ranh giới giữa thu hồi bằng quyền lực công và thỏa thuận dân sự

Một nội dung gây tranh luận là cách phân định giữa quyền thu hồi đất của Nhà nước và các cơ chế thỏa thuận dân sự giữa nhà đầu tư và người sử dụng đất. Có ý kiến cho rằng, ngay cả khi một dự án được xếp vào diện dự án quan trọng do Quốc hội hoặc Thủ tướng quyết định, điều đó không nên tự động biến việc thu hồi đất thành điều tất yếu mà không đánh giá tính cần thiết, mục tiêu và mức độ ảnh hưởng của dự án.

Cũng có đề xuất cân nhắc cơ chế trong trường hợp nhà đầu tư và một phần lớn người sử dụng đất đã thỏa thuận: nếu nhà đầu tư thỏa thuận được trên một tỷ lệ nhất định diện tích và số người sử dụng đất, Nhà nước có thể xem xét thu hồi phần còn lại. Khi chuyển từ cơ chế dân sự sang quyền lực công, cần cân nhắc nhiều yếu tố như quy mô dự án, loại đất (đất ở hay đất nông nghiệp), số người chưa đồng thuận và mức độ ảnh hưởng đến sinh kế.

Giá đất: tách chức năng điều tiết kinh tế và bảo vệ quyền lợi người dân

Vấn đề giá đất luôn là điểm mấu chốt trong các tranh chấp sau thu hồi. Quan điểm nêu ra là cần phân biệt rõ giữa giá đất như công cụ điều tiết chính sách kinh tế với mục tiêu bảo đảm quyền tài sản của người bị thu hồi. Trong dự thảo có thay đổi về cơ chế xác định giá đất, nên những thay đổi này phải đi kèm với yêu cầu công khai dữ liệu, kiểm soát và trách nhiệm giải trình trong xây dựng bảng giá đất.

Một số đại biểu đề nghị tăng cường các hệ số điều chỉnh và cơ chế phản biện để giảm thiểu khiếu kiện liên quan đến mức bồi thường. Minh bạch trong quá trình lập và công bố giá, cùng với kiểm soát chuyên nghiệp, là điều cần thiết để bảo vệ quyền lợi người dân và giảm xung đột xã hội.

Hôm nay, Quốc hội thảo luận định hướng sửa đổi Luật Đất đai và Luật Nhà ở

SKĐS – Ngày 21/8, Quốc hội thảo luận phiên toàn thể về định hướng sửa đổi Luật Đất đai 2024 và Luật Nhà ở 2023.

Những nguyên tắc cần được cụ thể hóa trong luật

• Quy định rõ thứ tự ưu tiên các hình thức bồi thường và điều kiện áp dụng từng hình thức để người dân hiểu được quyền lợi và lựa chọn của mình.
• Thiết lập tiêu chuẩn tối thiểu cho khu tái định cư về vị trí, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và khả năng tiếp cận dịch vụ thiết yếu.
• Đưa ra hướng dẫn cụ thể cho trường hợp người bị thu hồi là hộ sản xuất nông nghiệp, liên quan đến hỗ trợ duy trì sản xuất hoặc chuyển đổi sinh kế bền vững.
• Bảo đảm cơ chế công khai dữ liệu, kiểm soát và trách nhiệm trong xác định bảng giá đất và hệ số điều chỉnh.
• Rõ ràng về thẩm quyền và điều kiện khi biến thỏa thuận dân sự thành quyết định thu hồi bằng quyền lực công, đặc biệt khi dự án ảnh hưởng đến đất ở và sinh kế.

Kết luận: đặt người dân vào trung tâm chính sách

Sửa đổi Luật Đất đai và Luật Nhà ở là thời điểm quan trọng để chuyển chính sách từ xử lý hậu quả sang thiết kế để bảo đảm cuộc sống bền vững cho người dân bị ảnh hưởng. Việc cụ thể hóa tiêu chí tái định cư, minh bạch hóa quy trình xác định giá đất, và phân định rõ ràng giữa cơ chế thỏa thuận và quyền lực công sẽ góp phần giảm tranh chấp, bảo vệ quyền lợi và giữ ổn định xã hội khi triển khai các dự án phát triển.

Nếu hướng sửa đổi tập trung vào việc bảo đảm người dân có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế tương đương hoặc tốt hơn trước khi bị thu hồi, thì chính sách thu hồi đất mới thực sự công bằng và bền vững.

Để nắm rõ hơn về quy tắc và an toàn khi tham gia giao thông trên đường cao tốc, đặc biệt những thay đổi liên quan tới làn vượt, bạn có thể đọc bài hướng dẫn chi tiết hướng dẫn quy tắc làn vượt trên cao tốc với các nguyên tắc thực hành và lưu ý an toàn khi tham gia.

Nếu bạn là học sinh, phụ huynh hoặc người quan tâm đến thủ tục nhập học, bài viết hướng dẫn xác nhận nhập học trực tuyến an toàn tổng hợp các bước thiết yếu, cách lưu trữ chứng từ và cách xử lý khi gặp sự cố kỹ thuật.

Về một chủ đề liên quan công tác lưu trữ, giám định danh tính, bạn có thể tham khảo bài phân tích quy trình vận chuyển mẫu sinh phẩm liệt sĩ giám định ADN, cung cấp thông tin về quy trình bàn giao và vận chuyển mẫu trong khuôn khổ các chiến dịch chuyên môn.