Ngầm hóa Kênh Bắc ở Nghệ An: Giải pháp xử lý mùi hôi, chỉnh trang hay chỉ che vấn đề?

Người dân sống ven Kênh Bắc đã quen với một thực tế khó chịu: vào những ngày nắng gắt, mùi hôi bốc lên theo gió và khiến cuộc sống sinh hoạt bị ảnh hưởng. Sự bất tiện này là động lực chính khiến chính quyền tỉnh Nghệ An cân nhắc phương án đưa toàn bộ dòng kênh vào cống (ngầm hóa) nhằm vừa giải quyết ô nhiễm, vừa dành quỹ đất cho phát triển hạ tầng giao thông.

Thực trạng mặt nước và tác động lên đời sống

Kênh Bắc là một tuyến thoát lũ quan trọng phía bắc TP Vinh, dài khoảng 4,6 km với lòng kênh rộng xấp xỉ 15 m. Sau khi được cải tạo và hoàn thành năm 2016 cùng hệ thống bờ kè và hệ thống thu gom riêng, kỳ vọng là tình trạng ô nhiễm sẽ được khắc phục. Tuy nhiên, phần lớn tuyến kênh vẫn xuất hiện nước màu tối, bọt và mùi khó chịu, nhất là vào thời kỳ khô hạn và nắng nóng.

Người dân bên bờ kênh phản ánh mùi hôi kéo dài quanh năm; có những lúc mùi dữ dội tới mức họ phải đóng kín cửa dù thời tiết nóng bức. Một trong những nguyên nhân trực tiếp là hoạt động của hệ thống cửa xả tự động: khi những thiết bị này hư hỏng, nước thải sinh hoạt vẫn chảy ra kênh ngay cả khi không mưa, làm chất ô nhiễm tích tụ trong lòng kênh do dòng chảy yếu vào mùa khô.

Từ cải tạo 2016 tới phương án ngầm hóa: điều gì thay đổi?

Đợt cải tạo hoàn thành năm 2016 bao gồm bờ kè và hệ thống thu gom nước thải riêng; một đoạn dài khoảng 1,2 km đã được ngầm hóa bằng cống hộp và thực tế phần này cho thấy mặt kênh hở đã bớt ô nhiễm. Tuy nhiên, gần 3,4 km còn lại vẫn là kênh hở, tiếp tục là nguồn gây mùi và gây phiền toái cho cư dân ven bờ.

Trên cơ sở đó, tỉnh Nghệ An đang xem xét quy hoạch điều chỉnh để ngầm hóa toàn bộ tuyến kênh trong phạm vi quy hoạch — từ đường Nguyễn Văn Cừ đến hồ điều hòa Hưng Hòa. Quy hoạch điều chỉnh này cũng liên quan tới việc mở rộng trục đường Nguyễn Sỹ Sách, dự kiến tạo thêm không gian cho giao thông khi kênh được đặt dưới mặt đất.

Kỳ vọng của người dân và ý kiến cộng đồng

Theo phản ánh của chính quyền địa phương, quá trình lấy ý kiến cho đồ án điều chỉnh quy hoạch nhận được sự đồng thuận của đa số người dân. Người dân mong chờ không chỉ mở rộng mặt đường, mà quan trọng hơn là chấm dứt mùi hôi dai dẳng và cải thiện cảnh quan sống quanh khu vực.

Tuy vậy, nhiều người cũng đặt câu hỏi về tính bền vững của biện pháp: nếu chỉ đơn thuần đưa nước ô nhiễm vào cống mà không xử lý nguồn thải thì ô nhiễm sẽ được “giấu” chứ chưa bị loại bỏ. Do đó, việc tổ chức lại hệ thống thu gom, bảo đảm vận hành cửa xả và nâng công suất xử lý là những vấn đề cần được tính toán song hành.

Yếu tố kỹ thuật cần lưu ý khi ngầm hóa

Bất kỳ phương án ngầm hóa nào cũng phải xem xét đồng bộ các yếu tố sau: khả năng thu gom nước thải sinh hoạt tách biệt khỏi dòng chảy mưa; bảo đảm cửa xả và các thiết bị vận hành ổn định; lưu trữ, điều hòa dòng chảy trước khi đưa về hồ điều hòa Hưng Hòa; và phương án bảo trì dài hạn để tránh tái phát hư hỏng dẫn đến xả thải bất thường.

Hồ điều hòa Hưng Hòa, với diện tích mặt nước hơn 40 ha ở cuối tuyến, đóng vai trò tiếp nhận và điều hòa nước từ hệ thống kênh. Vì vậy, hiệu quả của cả chuỗi giải pháp (thu gom, ngầm hóa, xử lý, điều hòa) phải được tính toán toàn diện nếu mục tiêu là cải thiện môi trường chứ không chỉ chỉnh trang đô thị.

Những rủi ro và điểm cần thận trọng

Ngầm hóa có thể đem lại lợi ích rõ ràng về mặt quy hoạch và cảnh quan, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro nếu không đi kèm giải pháp xử lý nguồn thải. Một hệ thống cống lớn khi gặp sự cố hoặc bị quá tải có thể tạo ra hậu quả nghiêm trọng hơn so với kênh hở, đặc biệt nếu không có cơ chế kiểm soát, duy tu thường xuyên.

Việc bảo đảm các cửa xả tự động hoạt động đúng thiết kế là then chốt. Trong thực tế hiện tại, một số cửa xả bị hư hỏng khiến nước thải chảy vào kênh ngay cả khi không có mưa, đây chính là nguyên nhân làm chất ô nhiễm tích tụ trên mặt kênh. Do đó, kiểm tra, sửa chữa và cơ chế vận hành sẽ quyết định hiệu quả lâu dài của bất kỳ dự án ngầm hóa nào.

Hành động cần thiết trước và sau khi ngầm hóa

Trước khi thực hiện ngầm hóa, các bước tối thiểu cần làm rõ gồm: rà soát hệ thống thu gom hiện hữu; lập phương án xử lý nước thải tương thích với công suất dân số; đánh giá tác động đến hệ thống thoát lũ; và xây dựng kế hoạch bảo trì vận hành dài hạn.

Sau khi ngầm hóa, giám sát liên tục chất lượng nước và xử lý sự cố kịp thời phải là một phần của hợp đồng vận hành. Nếu không, hiện tượng nước đen, bọt và mùi hôi có thể xuất hiện dưới mặt đất hoặc tái phát tại nơi khác trong hệ thống thoát nước đô thị.

Lộ trình quyết định và những thông tin cần theo dõi

Quyết định cuối cùng về việc điều chỉnh quy hoạch và ngầm hóa phụ thuộc vào kết quả thẩm định kỹ thuật, kinh phí, và ý kiến cộng đồng. Trong quá trình đó, người dân và chính quyền nên đặt ra các tiêu chí rõ ràng để đánh giá hiệu quả: giảm mùi, cải thiện chất lượng không khí tại bờ kênh, giảm tần suất xuất hiện nước đen trên mặt kênh và đảm bảo hệ thống xả hoạt động ổn định.

Ngoài ra, khi theo dõi diễn tiến dự án, người dân có thể tham khảo các bản tin thời sự khác trên cùng chuyên mục để nhận diện các vấn đề liên quan tới thời tiết và an toàn hạ tầng, như Nắng nóng miền Trung tiến sát 40°C hoặc phân tích về ảnh hưởng của bão tới vùng biển trong nước, ví dụ Bão số 4 ở Vịnh Bắc Bộ. Trang thời sự cũng đăng nhiều bản tin khác về tình hình an ninh và sự kiện nóng, trong đó có bản tin như Báo cáo: bắn rơi tên lửa Flamingo, phản ánh tính đa dạng nội dung mà độc giả có thể theo dõi.

Kết luận: mong muốn của cư dân và yêu cầu của quy hoạch

Với cư dân ven Kênh Bắc, điều thiết thực nhất là không còn phải chịu mùi hôi hàng ngày và có môi trường sống được khắc phục. Ngầm hóa tuyến kênh mở ra cơ hội chỉnh trang đô thị và giải phóng quỹ đất cho giao thông, nhưng để biến kỳ vọng thành thực tế, mọi bước đi phải đi kèm giải pháp kỹ thuật xử lý và quản lý nguồn thải rõ ràng.

Bài toán ở đây không chỉ là kỹ thuật đặt bể, đặt cống hay mở rộng đường; đó là tổ chức hệ thống thu gom và xử lý nước thải đúng chức năng, đảm bảo vận hành ổn định, và có kế hoạch giám sát lâu dài. Nếu làm được điều này, ngầm hóa sẽ là lời giải cho cả môi trường và quy hoạch; nếu không, nó chỉ đơn thuần là một cách che dấu ô nhiễm.

Người dân, chuyên gia và chính quyền cần tiếp tục trao đổi minh bạch trong quá trình hoàn thiện đồ án, để giải pháp vừa đáp ứng yêu cầu đô thị vừa không đánh đổi môi trường sống.