Chuỗi hiểm họa ở dải Himalaya: giải mã lũ quét tại biên giới Nepal–Tây Tạng

Những hình ảnh khiến nhiều người choáng váng: nước và bùn tốc độ lớn ập qua thung lũng, cuốn trôi nhà cửa, đường sá và để lại bề mặt địa hình thay đổi. Sự kiện tại biên giới Nepal – Khu tự trị Tây Tạng là một ví dụ điển hình về cách nhiều hiểm họa tự nhiên cùng kết hợp, tạo ra thảm họa có quy mô lớn hơn tổng của từng yếu tố riêng rẽ.

Không chỉ là mưa lớn: khi nhiều hiểm họa kết hợp

Nhiều chuyên gia lưu ý rằng lũ quét ở vùng núi cao thường không đơn thuần do một cơn mưa. Ở khu vực Himalaya, các yếu tố như sạt lở đất, tuyết lở, vỡ đập hồ băng (GLOF) và thậm chí động đất có thể liên kết, dẫn tới một chuỗi sự kiện nguy hiểm. Giáo sư Liz Stephens, chuyên gia rủi ro khí hậu tại Đại học Reading, mô tả hiện tượng này như một “chuỗi hiểm họa phức tạp”.

Tình huống kỹ thuật: đập tự nhiên và đợt vỡ bất ngờ

Các báo cáo ban đầu cho biết một trận động đất cường độ 4,4 có thể đã kích hoạt một vụ tuyết lở, khiến vật liệu trượt chặn dòng sông Lhende. Khi một khối vật liệu lớn — đất, đá hoặc tuyết — làm nghẽn một con sông ở thung lũng dốc, nước phía trên tích tụ và hình thành đập tự nhiên. Nếu cấu trúc này mất ổn định và vỡ, lượng nước cùng bùn đất giải phóng xuống hạ lưu có thể mang theo sức tàn phá rất lớn.

Đặc điểm địa hình làm tăng tàn phá

Thung lũng hẹp và dốc khu vực núi cao làm cho dòng chảy tăng tốc nhanh, giảm khả năng phân tán năng lượng của nước. Khi đập tự nhiên bị phá vỡ, dòng xả không chỉ là nước mà thường chứa nhiều bùn, đá và vật liệu rời — một hỗn hợp có sức ăn mòn lớn trên kết cấu nhà cửa và hạ tầng.

Vai trò của biến đổi khí hậu — những cảnh báo hiện có

Một số nghiên cứu được nhắc đến trong các nguồn tin liên quan cảnh báo rằng băng tan và hồ băng ngày càng phổ biến khi nhiệt độ ấm lên, làm gia tăng nguy cơ lũ do vỡ hồ băng. Tạp chí Frontiers in Climate lưu ý quá trình tan băng có thể thúc đẩy hình thành và mở rộng hồ băng, nhiều hồ trong số đó được giữ bởi cấu trúc băng không ổn định và dễ vỡ.

Trong quá khứ gần đây, sau các trận lũ do mưa lớn tại Nepal năm 2024, tổ chức World Weather Attribution đã phân tích và cho rằng biến đổi khí hậu góp phần làm tăng tính khốc liệt của đợt lũ đó. Nhà nghiên cứu Mariam Zachariah thuộc Đại học Hoàng gia London cũng nêu quan điểm rằng nếu lượng phát thải không tăng đến mức hiện tại thì các trận lũ có thể ít dữ dội hơn.

Những tiếng nói chuyên gia tại châu Á

Ở Ấn Độ, nhà nghiên cứu Roshan Jha từ Viện Công nghệ Ấn Độ tại Mumbai nhận định rằng ngay cả những bước tăng nhỏ của nhiệt độ có thể làm khí quyển giữ nhiều hơi ẩm hơn, dẫn tới mưa lớn hơn và nguy cơ lũ bùng phát. Từ góc nhìn này, việc hiểu và dự báo các hiện tượng chuỗi — ví dụ động đất kèm theo tuyết lở gây tắc sông rồi vỡ đập — càng trở nên cấp thiết.

Hậu quả nhân mạng và tình hình tìm kiếm cứu nạn

Tính đến báo cáo hiện có, lực lượng cứu hộ đã phát hiện thi thể của 55 người sau thảm họa. Tuy nhiên, con số người bị mất tích vẫn rất lớn: giới chức Nepal nói hàng trăm du khách và người đi bộ đường dài chưa liên lạc được, trong đó có 341 công dân nước ngoài và ít nhất 93 công dân Nepal. Danh sách các công dân nước ngoài mất tích được liệt kê bao gồm 12 người Anh (trong đó có một bé gái 13 tuổi), 105 công dân Ấn Độ, 4 người Nam Phi, 17 người Malaysia, 3 người Mỹ, 1 người Australia và 1 người Hà Lan.

Những con số này phản ánh quy mô quốc tế của chiến dịch cứu hộ và mức độ phức tạp khi phải phối hợp giữa nhiều cơ quan, nhiều quốc gia và điều kiện địa hình khó khăn.

Ghi hình và hiện trường: bằng chứng trực quan

Tại huyện Rasuwa của Nepal, ảnh chụp cho thấy một dòng nước lớn quét qua khu dân cư, tàn phá nhà cửa và cơ sở hạ tầng. Ở phía Tây Tạng, một đoạn video được chia sẻ cho thấy cửa khẩu đường bộ Gyirong bị dòng lũ phá hủy; hàng chục người chạy thoát chỉ vài giây trước khi nước và bùn tràn vào khu vực, cuốn đi công trình.

Rủi ro lan rộng và tác động đến các vùng đồng bằng lân cận

Nguy cơ xuất hiện thêm đợt lũ đã khiến các khu vực hạ lưu lo ngại. Giới chức tại hai bang đông dân của miền Bắc Ấn Độ — Uttar Pradesh và Bihar — đã ban hành cảnh báo lũ, bởi nhiều con sông chảy từ dãy núi xuống đồng bằng có thể chịu ảnh hưởng khi nước thượng nguồn thay đổi đột ngột.

Bài học quản trị rủi ro và quy hoạch không thể bỏ qua

Sự kiện này làm nổi bật nhu cầu đánh giá lại các biện pháp phòng ngừa ở vùng núi: từ hệ thống cảnh báo sớm phù hợp với chuỗi hiểm họa, đến quản lý du khách, quy hoạch tuyến giao thông và điểm trú ẩn tạm thời. Ở bối cảnh đô thị, các quyết sách liên quan tới phân quyền quản lý và tổ chức bộ máy cũng ảnh hưởng tới khả năng ứng phó. Những phân tích về quyền hạn đô thị và lộ trình quản lý có thể góp thêm góc nhìn khi xem xét mô hình thích ứng — ví dụ là các nội dung liên quan tới Quyền mới của TPHCM, nơi việc phân quyền và cơ chế quản trị được đặt ra để tăng hiệu quả triển khai chính sách.

An toàn cộng đồng và giao tiếp khủng hoảng

Khi nhiều người bị ảnh hưởng cùng lúc, thông tin nhanh, chính xác và quản lý đám đông là yếu tố sống còn. Những tình huống đám đông tại các sự kiện ở đô thị cũng cho thấy nguy cơ mới về an toàn công cộng, điều này cần được cân nhắc khi lập kế hoạch sơ tán hay tổ chức cứu trợ; các phân tích về an toàn khi xuất hiện đám đông như trong bài viết về Đêm Hà Nội bừng sáng có thể cung cấp bài học về quản lý đám đông và rủi ro tập thể trong bối cảnh khác.

Kinh nghiệm thực tiễn cho người dân và du khách

Với địa hình dốc và con sông nhỏ có thể trở nên thảm họa, những người dân địa phương và khách đi bộ đường dài cần chú ý một số nguyên tắc cơ bản được nhấn mạnh trong các công tác cứu hộ: tránh ở lại dưới vùng chân vách đá sau khi có dấu hiệu trượt, chú ý các thông báo từ cơ quan chức năng, và chuẩn bị phương án liên lạc khi mất tín hiệu di động. Ở Việt Nam, những tỉnh miền núi từng ban hành chỉ đạo ứng phó với mưa lớn và sạt lở; thông tin về cách thức triển khai tình huống khẩn cấp tại địa phương như Sơn La tình huống khẩn cấp có thể tham khảo để đối chiếu hình thức cảnh báo và sơ tán.

Điều cần ghi nhớ

Sự kiện ở biên giới Nepal–Tây Tạng nhắc lại rằng lũ quét ở vùng núi thường hình thành từ nhiều yếu tố chồng chéo chứ không chỉ do mưa. Việc theo dõi các dấu hiệu địa chất, kết hợp dữ liệu khí tượng, và nâng cao năng lực phản ứng liên ngành là trọng tâm để giảm rủi ro trong tương lai. Với mức độ phức tạp của chuỗi hiểm họa, công tác cảnh báo sớm và lập phương án ứng phó cần tính đến kịch bản đập tự nhiên bị vỡ, tuyết lở và sạt lở đồng thời.

Câu hỏi thường gặp

Lũ quét khác lũ do mưa lớn như thế nào?

Lũ quét ở vùng núi thường là hiện tượng dòng nước đột ngột mang theo bùn, đá và vật liệu rời phát sinh khi nước bị dồn lại phía sau một chướng ngại (ví dụ sạt lở, tuyết lở hoặc đập tự nhiên) rồi vỡ ra, trong khi lũ do mưa lớn có thể là hiện tượng nước dâng chậm hơn và lan rộng trên diện rộng.

Tại sao đập tự nhiên nguy hiểm?

Đập hình thành do đất đá hay tuyết chặn sông thường kém ổn định; khi bị vỡ, toàn bộ lượng nước tích tụ phía sau được giải phóng nhanh, tạo nên xung lực lớn khiến dòng chảy có khả năng phá hủy cao hơn so với dòng chảy thông thường.

Người dân cần làm gì khi nhận cảnh báo?

Nghe theo hướng dẫn của cơ quan chức năng, tránh vùng thấp cạnh sông hoặc chân vách có khả năng sạt lở, di chuyển tới nơi an toàn theo lộ trình được công bố và chuẩn bị túi cứu sinh nhỏ gồm giấy tờ, nước và thuốc cơ bản nếu có thể.