Hướng tiếp cận mới: chính sách hỗ trợ giảng viên và người học ra nước ngoài

Một dự thảo Nghị định của Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GD&ĐT) vừa được công bố nhằm tạo hành lang pháp lý cho chương trình khuyến khích, hỗ trợ giảng viên, sinh viên và học viên đi học tập, nghiên cứu, thỉnh giảng và trao đổi học thuật ở nước ngoài. Mục tiêu là tập trung nguồn lực cho các trường hợp gửi đi tới những nước phát triển hoặc những quốc gia có quan hệ truyền thống, đồng thời ưu tiên các ngành, lĩnh vực được xác định là trọng điểm.

Tại sao lại cần một nghị định riêng?

Vấn đề không chỉ là hỗ trợ tài chính tạm thời. Dự thảo được soạn thảo để thể chế hóa các nhiệm vụ đã được nêu trong Nghị quyết số 71-NQ/TW và Nghị quyết số 281/NQ-CP, nhằm tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho hoạt động hợp tác quốc tế trong giáo dục. Khi có quy định rõ ràng, việc cử người ra nước ngoài theo chương trình sử dụng ngân sách nhà nước sẽ có tiêu chí, điều kiện và cơ chế giám sát minh bạch hơn.

Đối tượng được hưởng và tiêu chí cơ bản

Theo nội dung dự thảo, những người được hưởng chính sách là công dân Việt Nam được cử đi trình độ đại học, thạc sĩ hoặc tiến sĩ theo các đề án hoặc chương trình học bổng có sử dụng ngân sách nhà nước và đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt. Các tiêu chí quan trọng gồm: nước đích phải thuộc nhóm các nước phát triển hoặc có quan hệ truyền thống, ngành học phải là ngành, lĩnh vực trọng điểm; đồng thời ngành đào tạo ở cơ sở nước ngoài phải nằm trong nhóm 500 ngành hàng đầu theo bảng xếp hạng quốc tế có uy tín tại thời điểm quyết định cử đi.

Những hỗ trợ dự kiến cho người học

Dự thảo liệt kê các khoản hỗ trợ cụ thể cho người học nhận ngân sách nhà nước: vé máy bay khứ hồi (hai chiều) hạng phổ thông trong quá trình học tập, lệ phí hộ chiếu, lệ phí thị thực, chi phí đi lại từ sân bay đến nơi học và ngược lại, bảo hiểm y tế, học phí và trợ cấp sinh hoạt hàng tháng. Mức sinh hoạt phí đề xuất cho trình độ đại học là bằng 1,5 lần mức sinh hoạt phí cao nhất đang áp dụng cho người học trình độ đại học; đối với trình độ thạc sĩ và tiến sĩ, dự kiến mức sinh hoạt phí gấp 2 lần.

Một điểm đáng chú ý: người học trình độ thạc sĩ, tiến sĩ đang là công chức, viên chức hoặc làm việc tại cơ quan, doanh nghiệp nhà nước, cơ sở giáo dục sẽ được bảo đảm giữ nguyên lương và các khoản phụ cấp trong thời gian đi học. Trường hợp người học hiện chưa có cơ quan công tác, dự thảo ưu tiên trong việc tuyển dụng công chức, viên chức theo quy định hiện hành.

Quyền lợi và điều kiện cho giảng viên

Với giảng viên có trình độ tiến sĩ thuộc các cơ sở giáo dục đại học hoặc cơ sở giáo dục nghề nghiệp, dự thảo chỉ cho phép hưởng chế độ này khi việc thỉnh giảng, trao đổi học thuật được tổ chức theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền, nằm trong khuôn khổ chương trình hợp tác song phương hoặc điều ước, thỏa thuận quốc tế mà Việt Nam là bên tham gia hoặc đã ký kết. Nội dung công tác ở nước ngoài phải trùng với ngành, lĩnh vực trọng điểm và đáp ứng các điều kiện quy định.

Giảng viên khi được cử đi sẽ được giữ nguyên lương và các khoản phụ cấp; được cấp một vé máy bay khứ hồi hạng phổ thông; hỗ trợ lệ phí hộ chiếu, lệ phí thị thực, chi phí di chuyển giữa sân bay và nơi ở; bảo hiểm y tế và trợ cấp sinh hoạt hàng tháng. Mức sinh hoạt phí áp dụng cho giảng viên dự kiến bằng mức cao nhất đang áp dụng cho công dân Việt Nam đi học ở nước ngoài theo các chương trình, đề án của Chính phủ.

Nếu phần kinh phí đã được cơ sở giáo dục nước ngoài hoặc tổ chức, cá nhân khác hỗ trợ, ngân sách nhà nước chỉ bù phần chênh lệch còn thiếu so với mức được hưởng. Đồng thời, Bộ GD&ĐT sẽ quy định rõ điều kiện cùng cam kết về sản phẩm đầu ra khi cử giảng viên đi thỉnh giảng, trao đổi học thuật.

Nguyên tắc áp dụng và vai trò của Bộ GD&ĐT

Dự thảo đưa ra nguyên tắc rằng nếu một cá nhân thuộc nhiều nhóm đối tượng được hưởng các chính sách khác nhau thì chỉ được lựa chọn hưởng chính sách có mức hỗ trợ cao nhất. Danh mục các nước cụ thể nằm trong phạm vi đối tượng áp dụng do Bộ trưởng Bộ GD&ĐT ban hành, nhưng phải có ý kiến thống nhất bằng văn bản của Bộ Ngoại giao trước khi công bố. Trong khi đó, danh mục ngành, lĩnh vực trọng điểm và danh mục bảng xếp hạng quốc tế có uy tín sẽ do Bộ GD&ĐT quy định.

Lộ trình thực hiện

Theo kế hoạch nêu trong dự thảo, Bộ GD&ĐT dự kiến hoàn thiện hồ sơ và trình Chính phủ xem xét trong tháng 11/2026. Nếu được thông qua, nghị định sẽ được áp dụng cho những người được cử đi học tập, nghiên cứu, thỉnh giảng và trao đổi học thuật ở nước ngoài từ năm 2027 trở đi.

Những hệ quả thực tiễn cần lưu ý

Việc thiết lập chính sách rõ ràng sẽ giúp các cơ sở giáo dục lập kế hoạch hợp tác quốc tế bài bản hơn, đồng thời giúp ứng xử công bằng giữa các đối tượng được cử đi. Tuy nhiên, một số điểm cần cân nhắc kỹ khi triển khai thực tế:

• Ràng buộc đầu ra: yêu cầu cam kết sản phẩm nghiên cứu hoặc giảng dạy cần có tiêu chí đánh giá rõ ràng để tránh tranh cãi khi nghiệm thu.
• Kiểm soát chồng chéo chính sách: cơ chế xác định quyền lợi cao nhất khi rơi vào nhiều chính sách khác nhau cần minh bạch để tránh tranh chấp quyền lợi.
• An toàn và bảo hiểm: hỗ trợ bảo hiểm y tế là một phần, nhưng việc chuẩn hóa tiêu chí bảo hiểm và trách nhiệm khi phát sinh sự cố là điều cần hoàn thiện; các sự cố giao thông hay hỏa hoạn trong và ngoài nước là rủi ro thực tế cần tính đến, ví dụ các bài báo tường thuật về các vụ tai nạn, cháy xe khách có thể giúp làm rõ yêu cầu an toàn cho hành trình công tác.

Về khía cạnh an toàn hành trình, các sự cố liên quan đến vận chuyển hành khách, như trường hợp cháy xe khách Bắc Trạch, nhắc nhở các cơ quan và cá nhân phải chủ động đánh giá phương tiện, tuyến đi và bảo đảm điều kiện an toàn khi tổ chức các chuyến công tác, trao đổi hoặc đưa người học đi nước ngoài.

Tuân thủ pháp lý và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân

Khi triển khai các cơ chế hỗ trợ liên quan đến kinh phí, việc minh bạch trong hợp đồng, giám sát và thực hiện cam kết là quan trọng. Những vụ việc xử lý trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực tiêu thụ sản phẩm, quảng cáo hay vận hành thương hiệu như sự kiện Hải Sa Pa bị khởi tố cho thấy: mọi hoạt động liên quan đến công chúng và nguồn lực phải tuân thủ quy định hiện hành và chịu trách nhiệm rõ ràng nếu có vi phạm.

Song song đó, vấn đề bảo vệ cá nhân tham gia chương trình (bao gồm bảo toàn chứng cứ, hỗ trợ pháp lý khi gặp sự cố) cũng cần được tính toán trong quy trình cử đi và tiếp nhận người kết thúc chương trình, bởi các rủi ro về an toàn cá nhân, tranh chấp hay thậm chí các hành vi cưỡng đoạt, tống tiền là những vấn đề xã hội có thể xảy ra và cần được phòng ngừa bằng quy định nội bộ và hỗ trợ kịp thời. Thực tế từ các vụ án liên quan đến cưỡng đoạt tài sản, như vụ cưỡng đoạt viết giấy nợ 400 triệu, nhắc lại tầm quan trọng của việc bảo toàn chứng cứ và kênh hỗ trợ cho người gặp rủi ro.

Những câu hỏi thường gặp (FAQ)

Ai sẽ quyết định danh sách quốc gia và ngành được ưu tiên?
Danh mục quốc gia do Bộ trưởng Bộ GD&ĐT ban hành sau khi có ý kiến bằng văn bản của Bộ Ngoại giao; danh mục ngành, lĩnh vực trọng điểm và danh sách bảng xếp hạng quốc tế do Bộ GD&ĐT quy định.

Người học có được giữ nguyên lương không?
Theo dự thảo, người học trình độ thạc sĩ, tiến sĩ là công chức, viên chức, người lao động trong các cơ quan, doanh nghiệp nhà nước, cơ sở giáo dục được giữ nguyên lương và các khoản phụ cấp trong thời gian đi học.

Giảng viên có phải cam kết sản phẩm đầu ra không?
Bộ GD&ĐT sẽ quy định điều kiện và yêu cầu cam kết sản phẩm đầu ra đối với giảng viên đi thỉnh giảng, trao đổi học thuật.

Khi nào nghị định dự kiến có hiệu lực?
Dự thảo nêu kế hoạch trình Chính phủ trong tháng 11/2026; nếu được thông qua, chính sách dự kiến áp dụng cho đối tượng được cử đi từ năm 2027 trở đi.

Kết luận: điều chỉnh để triển khai hiệu quả

Dự thảo Nghị định mở ra cơ hội hệ thống hóa các chính sách hỗ trợ học tập và trao đổi học thuật ở nước ngoài. Để đạt mục tiêu nâng cao chất lượng đào tạo và thúc đẩy hội nhập quốc tế, cần tiếp tục làm rõ các tiêu chí đánh giá chất lượng, cơ chế giám sát, yêu cầu về đầu ra và các biện pháp bảo đảm an toàn cùng hỗ trợ khi người được cử gặp sự cố. Khi các nội dung này được hoàn thiện, chính sách có thể giúp tối đa hóa lợi ích công cho cả người học, giảng viên và hệ thống giáo dục đại học Việt Nam.

Thiết lập chuẩn nghề nghiệp mới định vị vị thế giảng viên đại học

SKĐS – Chuẩn hóa đội ngũ giảng viên là yêu cầu cấp thiết để nâng cao chất lượng đào tạo, đồng thời tạo trụ cột đưa giáo dục đại học Việt Nam hội nhập quốc tế sâu rộng.