Sốt kéo dài ở trẻ nhỏ: khi nào cần nghĩ tới nhiễm khuẩn tiết niệu?

Một trường hợp thực tế từ Khoa Tim mạch, Bệnh viện Sản Nhi Nghệ An gợi ý rằng sốt ở trẻ nhỏ không phải lúc nào cũng do viêm phổi hay nhiễm siêu vi thông thường. Đơn vị tiếp nhận một bé trai 4 tháng tuổi nhập viện vì sốt; sau thăm khám và xét nghiệm, bệnh nhi được chẩn đoán nhiễm khuẩn tiết niệu kèm trào ngược bàng quang – niệu quản (VUR) độ IV. Tình huống này cho thấy tầm quan trọng của việc tìm nguyên nhân sâu xa khi trẻ nhỏ sốt cao kéo dài hoặc không rõ nguyên nhân.

Diễn tiến lâm sàng và các xét nghiệm giúp xác định

Tại lần nhập viện, các xét nghiệm máu cho thấy chỉ số viêm tăng, trong khi xét nghiệm nước tiểu có bạch cầu dương tính — những dấu hiệu gợi ý nhiễm khuẩn tiết niệu. Bệnh nhi được điều trị kháng sinh đường tĩnh mạch; sau hai ngày, sốt giảm và đến ngày thứ tư các thông số xét nghiệm tiến sát ngưỡng bình thường. Đây là ví dụ điển hình cho thấy đáp ứng lâm sàng ban đầu thường rõ rệt khi nhiễm khuẩn đường tiết niệu được xử trí phù hợp.

Vai trò siêu âm và chẩn đoán hình ảnh

Vì bệnh nhi còn nhỏ và có sốt kèm theo nhiễm khuẩn tiết niệu, các bác sĩ tiếp tục tìm nguyên nhân tiềm ẩn bằng siêu âm hệ tiết niệu. Siêu âm cho thấy giãn nhẹ đài bể thận hai bên với kích thước lần lượt là 4,5 mm và 5,2 mm. Khi phát hiện những bất thường như giãn bể thận, chỉ định chụp bàng quang – niệu quản ngược dòng (VCUG) được đặt ra để đánh giá khả năng trào ngược nước tiểu từ bàng quang lên niệu quản và thận.

Trào ngược bàng quang – niệu quản (VUR): cơ chế và ý nghĩa

Chụp VCUG ở trường hợp này phát hiện trào ngược bàng quang – niệu quản độ IV bên trái. Trào ngược bàng quang – niệu quản là hiện tượng nước tiểu chảy ngược từ bàng quang lên niệu quản, đôi khi lên tới thận. Ở những trẻ có VUR bẩm sinh, cơ chế van một chiều ở chỗ nối niệu quản – bàng quang không hoạt động tốt, làm gia tăng nguy cơ vi khuẩn lan ngược lên đường tiết niệu trên và gây tổn thương nhu mô thận.

Triệu chứng ở trẻ nhỏ: dấu hiệu không đặc hiệu

Khó khăn trong chẩn đoán ở nhóm dưới 2 tuổi xuất phát từ việc trẻ chưa thể mô tả các triệu chứng điển hình như tiểu đau hay tiểu buốt. Thay vào đó, biểu hiện có thể chỉ là sốt, chán ăn, quấy khóc, nôn hoặc dấu hiệu không khỏe toàn thân. Vì vậy, khi gặp sốt kéo dài hoặc sốt không rõ nguyên nhân ở trẻ nhỏ, cần nghĩ đến nhiễm khuẩn tiết niệu như một khả năng và làm xét nghiệm nước tiểu khi có cơ sở lâm sàng.

Nguy cơ lâu dài khi nhiễm khuẩn tiết niệu tái phát hoặc kèm VUR

Nhiễm khuẩn tiết niệu tái diễn, đặc biệt khi có VUR, có thể dẫn đến tổn thương nhu mô thận và hình thành sẹo thận. Nếu tổn thương này kéo dài hoặc tái phát nhiều lần, trẻ có thể đối mặt với các biến chứng muộn như tăng huyết áp hoặc suy giảm chức năng thận. Do vậy, mục tiêu điều trị không chỉ là làm sạch nhiễm trùng cấp mà còn nhằm phòng ngừa tổn thương thận lâu dài.

Nguyên tắc lựa chọn phương án điều trị

Chiến lược xử trí phụ thuộc vào nhiều yếu tố: mức độ trào ngược, tuổi bệnh nhi, tình trạng nhiễm khuẩn hiện tại và dấu hiệu tổn thương thận. Các lựa chọn bao gồm theo dõi chặt chẽ, điều trị dự phòng bằng kháng sinh khi chỉ định hoặc can thiệp y khoa — nội soi sửa VUR hoặc phẫu thuật — nếu cần. Quyết định phải cân nhắc giữa lợi ích giảm nguy cơ tái nhiễm và rủi ro hay ảnh hưởng của phương pháp can thiệp.

Chất lượng xét nghiệm và vai trò của phòng xét nghiệm

Kết quả xét nghiệm chính xác là nền tảng để bác sĩ ra quyết định điều trị và theo dõi. Những tiêu chuẩn chất lượng tại các khoa xét nghiệm góp phần đảm bảo độ tin cậy của kết quả và giảm sai sót trong chẩn đoán. Ví dụ điển hình về việc nâng cao quản lý chất lượng trong xét nghiệm lâm sàng có thể tham khảo qua các báo cáo như ISO 15189:2022 Bệnh viện Nghệ An, nơi chất lượng xét nghiệm được chú trọng nhằm hỗ trợ chẩn đoán chính xác hơn.

Góc nhìn hệ thống: giáo dục phụ huynh và phối hợp liên ngành

Phát hiện sớm và can thiệp đúng hướng cần sự góp sức từ cả hệ thống y tế và cộng đồng. Các chương trình truyền thông, đào tạo bác sĩ nhi và nhân viên y tế cơ sở, cũng như cơ chế giám sát, đều góp phần giảm bỏ sót các trường hợp có nguy cơ. Những sáng kiến hợp tác giữa các hội nghề nghiệp và cơ quan y tế có thể tạo đòn bẩy trong chiến lược nâng cao chăm sóc sức khỏe cộng đồng; một ví dụ về phối hợp liên ngành có thể tham khảo là Kết nối ba hội y tế 2026–2031, với mục tiêu tăng cường truyền thông và huy động nguồn lực cho các chương trình y tế.

Trường hợp nặng và tầm quan trọng của teamwork lâm sàng

Một số trẻ có thể cần can thiệp phức tạp hoặc hồi sức chuyên sâu; khi đó, phối hợp liên chuyên ngành giữa nhi, tiết niệu, gây mê hồi sức và xét nghiệm là bắt buộc để đạt kết quả tốt nhất. Những mô hình phối hợp điều trị trong các ca bệnh nặng, như các báo cáo về ca ghép tim cần quyết định nhanh và phối hợp đa chuyên khoa, minh họa tầm quan trọng của teamwork lâm sàng trong cứu sống bệnh nhi; bạn có thể đọc thêm về một tình huống như vậy trong bài Hành trình ghép tim lần hai.

Lời khuyên thực tế cho phụ huynh và người chăm sóc

• Đưa trẻ đi khám khi sốt kéo dài hơn 24–48 giờ hoặc sốt cao không rõ nguyên nhân.
• Yêu cầu bác sĩ đánh giá khả năng cần làm xét nghiệm nước tiểu, nhất là ở trẻ dưới 2 tuổi.
• Tuân thủ lịch tái khám nếu trẻ đã từng mắc nhiễm khuẩn tiết niệu, đặc biệt khi có tái phát hoặc phát hiện bất thường hệ tiết niệu.
• Trao đổi rõ với bác sĩ về các lựa chọn điều trị từ theo dõi đến can thiệp, cùng theo dõi dài hạn chức năng thận nếu có tổn thương.

Song song với các biện pháp lâm sàng, thông tin về các lựa chọn kháng sinh cho nhiễm trùng đường tiết niệu phức tạp cũng đang phát triển. Một số báo cáo chuyên môn nêu rằng gần đây có thuốc kháng sinh đường uống mới được kỳ vọng sẽ mở rộng lựa chọn điều trị, góp phần giảm nhu cầu truyền tĩnh mạch và rút ngắn thời gian nằm viện.

Nhiễm trùng đường tiết niệu phức tạp có thêm lựa chọn điều trị bằng thuốc uống

SKĐS – FDA vừa phê duyệt utebzi – kháng sinh carbapenem dạng uống đầu tiên điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu phức tạp. Thuốc được kỳ vọng giúp giảm nhu cầu truyền tĩnh mạch, rút ngắn thời gian nằm viện và tạo thêm lựa chọn điều trị cho người bệnh.

Kết luận: điều cần nhớ

Sốt kéo dài hoặc sốt không rõ nguyên nhân ở trẻ nhỏ nên được bác sĩ đánh giá kỹ, trong đó cần cân nhắc nhiễm khuẩn tiết niệu là một khả năng quan trọng. Kiểm tra nước tiểu, siêu âm hệ tiết niệu và chụp ảnh chuyên sâu khi cần sẽ giúp phát hiện sớm các bất thường như VUR, từ đó giảm nguy cơ tổn thương thận lâu dài. Theo dõi, điều trị phù hợp và phối hợp liên ngành là những yếu tố then chốt để bảo vệ sức khỏe thận cho trẻ.

FAQ

1. Bé sốt nhưng không có triệu chứng tiểu tiện có cần làm xét nghiệm nước tiểu?

Nếu trẻ dưới 2 tuổi sốt cao kéo dài hoặc có yếu tố nguy cơ, xét nghiệm nước tiểu nên được cân nhắc vì trẻ thường không biểu hiện các triệu chứng đặc hiệu về đường tiết niệu.

2. Siêu âm có phát hiện VUR không?

Siêu âm có thể cho thấy giãn đài bể thận hoặc dấu hiệu bất thường khác, nhưng chẩn đoán xác định VUR cần chụp bàng quang – niệu quản ngược dòng (VCUG).

3. Trào ngược bàng quang – niệu quản có phải lúc nào cũng cần mổ?

Không nhất thiết. Lựa chọn điều trị phụ thuộc vào độ VUR, tuổi bé, tần suất nhiễm trùng và dấu hiệu tổn thương thận; bác sĩ sẽ cân nhắc theo dõi, dự phòng bằng kháng sinh hoặc can thiệp khi cần.

4. Làm sao để phòng ngừa tổn thương thận sau nhiễm khuẩn tiết niệu?

Phát hiện sớm, điều trị kịp thời nhiễm trùng cấp và theo dõi định kỳ những trẻ có dị tật bẩm sinh hệ tiết niệu là những bước then chốt để giảm nguy cơ sẹo thận và biến chứng muộn.

Nếu bạn hoặc người thân đang chăm sóc trẻ nhỏ có sốt kéo dài, hãy trao đổi với bác sĩ nhi để được hướng dẫn xét nghiệm và theo dõi phù hợp.