Sửa lỗi bản đồ: Khi tấm bản đồ định hình nhận thức toàn cầu

Một tấm bản đồ không chỉ đơn thuần thể hiện đường biên và lục địa — nó góp phần định hình cách thế hệ trẻ nhìn thế giới. Vấn đề này đã được đưa lên bàn nghị sự quốc tế khi Đại hội đồng Liên Hợp Quốc trong phiên họp ngày 4/9 bỏ phiếu thông qua nghị quyết mang tên Sửa lỗi bản đồ, do Togo khởi xướng và được Liên minh châu Phi cùng Bahamas bảo trợ.

Tổng quan về quyết định tại Liên Hợp Quốc

Văn kiện nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ: 164 quốc gia biểu quyết thuận, 6 nước bỏ phiếu trắng (Serbia, Estonia, Gruzia, Lithuania, Moldova, Ukraine) và Hoa Kỳ là quốc gia duy nhất phản đối. Mặc dù nghị quyết không có tính ràng buộc pháp lý buộc phải thay đổi bản đồ truyền thống, Liên Hợp Quốc đã khuyến nghị các chính phủ, hệ thống giáo dục, cơ quan truyền thông và các tập đoàn công nghệ ưu tiên sử dụng phép chiếu bản đồ mới có tên là Equal Earth để đảm bảo tính chính xác về tỷ lệ diện tích.

Vấn đề gốc: lỗi tỷ lệ từ phép chiếu Mercator

Gốc rễ của tranh luận là từ phép chiếu Mercator, do Gerardus Mercator giới thiệu năm 1569 để phục vụ hàng hải. Phép chiếu này giữ nguyên hình dạng và hướng điều hướng, tuy nhiên nó làm méo tỷ lệ diện tích: càng xa xích đạo, diện tích càng bị phóng đại so với thực tế. Hậu quả là những khu vực ở vĩ độ cao thường xuất hiện lớn hơn nhiều so với diện tích thật.

Ví dụ thị giác phổ biến: trên bản đồ Mercator, đảo Greenland trông gần bằng châu Phi, mặc dù thực tế châu Phi rộng lớn hơn khoảng 14 lần. Tương tự, bang Alaska có vẻ lớn hơn Mexico trên bản đồ Mercator, trong khi thực tế diện tích Alaska nhỏ hơn Mexico khoảng 25%.

Equal Earth: lựa chọn nhằm phản ánh đúng diện tích

Phép chiếu được Liên Hợp Quốc đề xuất ưu tiên sử dụng là Equal Earth. Đây là một phương pháp thể hiện bề mặt Trái Đất nhằm duy trì tỷ lệ diện tích một cách trung thực hơn so với phép chiếu Mercator phổ biến trong sách giáo khoa và nhiều bản đồ treo tường. Nhóm tác giả tạo ra Equal Earth vào năm 2018 gồm Bojan Savric, Bernhard Jenny và Tom Patterson đã bày tỏ sự ngỡ ngàng và vui mừng khi công trình của họ nhận được sự công nhận rộng rãi ở tầm toàn cầu.

Tại sao việc thay đổi bản đồ lại quan trọng về mặt nhận thức chính trị và giáo dục?

Bộ trưởng Ngoại giao Togo Robert Dussey đã nhấn mạnh rằng “một thế giới công bằng bắt đầu từ một bản đồ công bằng” — ý kiến nhằm chỉ ra rằng bản đồ không trung lập: chúng góp phần định hình hình ảnh về vị thế các dân tộc và lục địa. Nhiều người ủng hộ cho rằng phép chiếu gây méo diện tích trong thời gian dài đã vô tình củng cố tư duy ưu tiên Bắc bán cầu và làm giảm tầm quan trọng tương đối của các quốc gia gần xích đạo.

Đồng thuận về việc sửa các đại diện địa lý có thể dẫn tới thay đổi trong sách giáo khoa, cách truyền thông minh họa không gian địa lý và cách các nền tảng số trình bày bản đồ cho người dùng. Chẳng hạn, chính phủ Togo thông báo dự kiến hoàn tất việc thay thế sách giáo khoa địa lý trong năm nay để phản ánh góc nhìn tỷ lệ đúng hơn.

Phản ứng quốc tế: đồng thuận, hoan nghênh và chỉ trích

Nhiều đại diện quốc gia bày tỏ sự hoan nghênh; ví dụ Ngoại trưởng Pháp Jean-Noël Barrot nói rằng việc sửa lại hình ảnh đại diện bị bóp méo là hành động hướng tới sự thật. Tuy nhiên, cũng có quan điểm phản đối hoặc cho rằng vấn đề này làm phân tán chú ý khỏi những thách thức khác. Phó Đại diện Mỹ tại Hội đồng Kinh tế & Xã hội của Liên Hợp Quốc, Yaryna Ferencevych, cho rằng tranh luận về mô hình bản đồ từ thế kỷ 16 có thể làm lệch hướng khỏi các vấn đề cấp bách về hòa bình, thịnh vượng và an ninh.

Tác động với công nghệ bản đồ số và truyền thông

Liên Hợp Quốc đã kêu gọi các nền tảng bản đồ kỹ thuật số lớn, trong đó có những dịch vụ được hàng tỷ người sử dụng, hợp tác để cung cấp góc nhìn địa lý phản ánh chính xác diện tích. Việc điều chỉnh cách hiển thị trên các nền tảng số có thể ảnh hưởng tới hàng loạt ứng dụng từ giáo dục đến báo chí và dữ liệu địa lý phục vụ chính sách công.

Những hậu quả thực tế và cách đọc bản đồ thông minh

Việc thay đổi phép chiếu trên sách giáo khoa và bản đồ treo tường sẽ giúp học sinh hình dung đúng hơn về tỉ lệ diện tích và tầm vóc của các khu vực. Với truyền thông, biên tập viên và người làm infographic cần cân nhắc lựa chọn phép chiếu sao cho phù hợp mục đích: có những trường hợp cần giữ hướng chính xác cho điều hướng, nhưng khi muốn so sánh diện tích, phép chiếu theo diện tích cân bằng như Equal Earth rõ ràng phù hợp hơn.

Ngoài ra, độc giả được khuyến khích phát triển tư duy phản biện khi tiếp cận bản đồ: so sánh nhiều phép chiếu khác nhau, để ý các chú thích tỷ lệ và không dùng ấn tượng trực quan làm thước đo duy nhất cho nhận định về kích thước lãnh thổ.

Sự kiện liên quan trong tin tức và giáo dục

Chủ đề bản đồ và hình ảnh đại diện quốc gia cũng nằm trong bối cảnh rộng hơn của các sự kiện chính trị, ngoại giao và các hoạt động xã hội. Ví dụ, nghi thức tiếp đón nguyên thủ quốc gia là cách các quốc gia thể hiện trang trọng quan hệ song phương và có giá trị biểu tượng; thông tin về Lễ đón Tổng thống Myanmar minh họa cho một khía cạnh nghi thức ngoại giao liên quan đến biểu tượng và hình ảnh quốc gia.

Trong lĩnh vực giáo dục và cộng đồng, các chương trình khai giảng ở vùng biên giới và hải đảo nhấn mạnh vai trò của nhà trường và xã hội trong gìn giữ bản sắc văn hóa và thúc đẩy quyền tiếp cận tri thức địa lý chính xác. Một thông tin điển hình về hoạt động khai giảng ở khu vực biên giới là bài viết về Khai giảng vùng biên Quảng Trị, nơi yếu tố văn hóa cộng đồng được đặt ngang hàng với trách nhiệm giáo dục.

Sự cần thiết của thông tin chính xác cũng tồn tại trong không gian mạng, nơi rủi ro lừa đảo và thông tin sai lệch ảnh hưởng trực tiếp đến người dân; một ví dụ gần đây trong lĩnh vực giao dịch trực tuyến là vụ bán vé giả The Eras Tour, mà ở đó người tiêu dùng gặp rủi ro do tin tưởng vào hình ảnh và mô tả không trung thực trên nền tảng số. Tương tự, khi bản đồ trình bày sai lệch, nhận thức cộng đồng về địa lý và tầm quan trọng các vùng lãnh thổ cũng bị ảnh hưởng.

Kết luận: điều gì nên được ghi nhớ

Quyết định tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc phản ánh nỗ lực nhìn nhận lại cách chúng ta dùng hình ảnh địa lý trong giáo dục và truyền thông. Dù không phải là một biện pháp bắt buộc, khuyến nghị chuyển sang phép chiếu như Equal Earth là bước nhằm làm cho việc trình bày thế giới trên bản đồ trở nên công bằng hơn về mặt tỷ lệ diện tích.

Với người đọc, điều cần lưu ý là luôn kiểm tra nguồn bản đồ, hiểu hạn chế của từng phép chiếu và không để ấn tượng thị giác đơn lẻ hình thành kết luận về vị thế của một vùng lãnh thổ. Trong bối cảnh rộng hơn, thay đổi nhỏ như cách vẽ bản đồ có thể góp phần lớn vào cách xã hội hiểu và đối xử với nhau trên bình diện toàn cầu.

Các câu hỏi thường gặp

Equal Earth là gì? Equal Earth là một phép chiếu bản đồ được thiết kế để phản ánh tỷ lệ diện tích của các vùng đất trên Trái Đất một cách cân bằng hơn so với một số phép chiếu truyền thống.

Tại sao Mercator gây tranh cãi? Mercator giữ hướng và hình dạng để phục vụ điều hướng nhưng làm phóng đại diện tích ở vùng xa xích đạo, dẫn tới hiểu sai về quy mô tương đối giữa các khu vực.

Nghị quyết của Liên Hợp Quốc có bắt buộc thay đổi bản đồ không? Nghị quyết mang tính khuyến nghị: nó thúc đẩy việc ưu tiên sử dụng phép chiếu phản ánh đúng diện tích, nhưng không mang tính ràng buộc pháp lý.

Nếu bạn quan tâm tới cách biểu tượng và nghi thức ngoại giao phản ánh quan hệ quốc tế, bài phân tích về Lễ đón Tổng thống Myanmar có thể cung cấp thêm góc nhìn về nghi thức và biểu tượng trong ngoại giao.