Di dời di tích ở Bắc Ninh: Vì sao cần cơ chế đặc thù và những lưu ý pháp lý

Quyết định di dời ba di tích cấp tỉnh tại Bắc Ninh đang được đề xuất như một biện pháp giải phóng mặt bằng cho hai dự án quốc gia. Đề xuất này đặt ra câu hỏi cơ bản: khi giá trị di sản gặp yêu cầu phát triển hạ tầng chiến lược, đâu là ranh giới giữa bảo tồn và tính khẩn trương của công trình phục vụ an ninh, kinh tế và các sự kiện quốc tế?

Tình huống cụ thể: những công trình và di tích bị ảnh hưởng

Theo báo cáo của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hai dự án trọng điểm gồm tuyến đường kết nối Cảng Hàng không quốc tế Gia Bình với Hà Nội và hạng mục xây dựng doanh trại cho Trung đoàn không quân Công an nhân dân đi qua một số khu vực ở tỉnh Bắc Ninh. Trong phạm vi ảnh hưởng có ba di tích cấp tỉnh: Đền Tân Trăn (xã Lâm Thao), Đình Cả Đông Côi (phường Thuận Thành) và Đình Tam Sơn (xã Lương Tài).

Việc những di tích này nằm trong ranh giới dự án khiến công tác giải phóng mặt bằng gặp vướng mắc, đặc biệt khi tiến độ thi công có tính cấp bách để phục vụ các mục tiêu phát triển và yêu cầu an ninh – quốc phòng.

Tại sao cần một cơ chế riêng?

Chính phủ trình dự thảo Nghị quyết nhằm tạo cơ sở pháp lý cho những trường hợp đặc thù, nơi khung luật hiện hành không quy định rõ ràng phương thức di dời di tích. Lập luận chính của cơ quan soạn thảo là đảm bảo bàn giao mặt bằng đồng bộ để đáp ứng tiến độ thi công, đồng thời bảo đảm nguyên tắc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.

Một trong các điểm then chốt là pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định cụ thể về việc di chuyển di tích, và Công ước UNESCO 1972 về bảo vệ di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới cũng không ghi nhận quy trình di dời di tích như một biện pháp thông thường. Trong thực tế, Quốc hội trước đó đã cho phép xử lý di dời một số di tích trong phạm vi Dự án Cảng Hàng không quốc tế Gia Bình tại Nghị quyết số 256/2025/QH15; dự thảo lần này đề xuất áp dụng cơ chế tương tự theo Điều 2 của Nghị quyết đó cho các di tích liên quan.

Quan điểm của Ủy ban Văn hóa và Xã hội

Trong báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh cho biết Ủy ban cơ bản nhất trí với sự cần thiết và phương hướng của dự thảo, đánh giá dự thảo có cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn để giải quyết các trường hợp cá biệt. Ủy ban khẳng định mục tiêu là vừa bảo tồn di sản vừa tháo gỡ điểm nghẽn hạ tầng.

Ủy ban đồng ý cho phép áp dụng cơ chế nêu tại Điều 2 Nghị quyết số 256/2025/QH15 đối với Đình Cả Đông Côi và Đình Tam Sơn, trong đó giao quyền cho UBND tỉnh thực hiện quyết định di dời trong quá trình bồi thường, giải phóng mặt bằng và đầu tư dự án với điều kiện đảm bảo bảo tồn tối đa, minh bạch và lấy ý kiến nhân dân.

Trường hợp Đền Tân Trăn cần thận trọng hơn

Riêng với Đền Tân Trăn, Ủy ban đề nghị cơ quan chức năng phải rà soát kỹ thực trạng di tích và các quy định liên quan trong Luật Tín ngưỡng, tôn giáo trước khi đưa ra quyết định di dời. Yêu cầu này phản ánh tính nhạy cảm của một số di tích về mặt tín ngưỡng, cộng đồng và pháp luật chuyên ngành.

Việc rà soát chuyên môn được đề xuất nhằm đảm bảo mọi phương án xử lý đều được cân nhắc về giá trị văn hóa, nhu cầu của cộng đồng địa phương và tính khả thi trong khâu bảo tồn, tu bổ, phục hồi sau khi di dời.

Nguồn lực, trách nhiệm và nguyên tắc bảo tồn

Theo dự thảo, việc di chuyển, tu bổ và phục hồi các di tích sẽ do địa phương bố trí nguồn kinh phí. Đồng thời, Chính phủ nhấn mạnh đây là giải pháp đặc thù, cá biệt và cấp bách, nhưng vẫn phải tuân thủ nguyên tắc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa.

Điểm cần lưu ý là mọi phương án di dời cần minh bạch trong tổ chức thực hiện, công khai quy hoạch, lấy ý kiến cộng đồng và có kế hoạch phục hồi rõ ràng sau khi di dời. Việc bàn giao mặt bằng cần cân đối giữa tiến độ công trình và các biện pháp bảo tồn thực tế.

Thời điểm có hiệu lực và mối liên hệ hành chính

Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 20/9/2026 để đồng bộ với thời điểm Nghị quyết của Quốc hội về việc thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương có hiệu lực. Mốc thời gian này được đặt ra để tránh xung đột pháp lý giữa các văn bản quy phạm khác nhau và để quá trình bồi thường, giải phóng mặt bằng diễn ra thống nhất.

Khi triển khai, UBND tỉnh Bắc Ninh sẽ phải căn cứ vào quy hoạch, trình tự pháp lý và ý kiến nhân dân để quyết định phương án di dời cụ thể cho từng di tích được đề cập.

Những rủi ro và quan ngại công chúng

Cộng đồng và các cơ quan chuyên môn có quyền quan ngại về mất mát giá trị văn hóa, phản ứng tín ngưỡng, cũng như khả năng khiếu nại trong quá trình thực hiện. Các câu hỏi thường gặp là: làm thế nào để đảm bảo bản gốc các hiện vật, vật liệu kiến trúc, các lễ nghi liên quan được bảo tồn; ai giám sát việc hồi phục sau di dời; và làm sao để đảm bảo quyền lợi của người dân địa phương được lắng nghe trong từng bước thi công.

Trong bối cảnh nhiều hoạt động công cộng và thi công đồng thời, yếu tố an toàn giao thông và an toàn cộng đồng cũng được đặt ra. Những sự cố do hành vi lái xe trên đường ngập nước hoặc tụ tập đám đông trong điều kiện mưa bão là những ví dụ thực tế cần được cơ quan quản lý chú ý khi tổ chức thi công hoặc di chuyển di tích, như đã phân tích trong bài Xe buýt vượt ẩu trên đường ngập: khi hành vi lái xe tạo rủi ro cho người đi đường, nơi các rủi ro từ hành vi giao thông được làm rõ.

Ngoài ra, thời tiết cực đoan và điều kiện biển gần đó có thể ảnh hưởng tới tiến độ, nên các cơ quan quản lý cần theo dõi diễn biến khí tượng, tham khảo các cảnh báo liên quan đến bão và mưa lớn khi lập kế hoạch thi công; vấn đề này tương tự những lưu ý mà bài viết về Bão số 4 bao trùm Vịnh Bắc Bộ: mưa lớn, gió mạnh và nguy cơ với vùng ven biển đã nêu.

Giao tiếp với cộng đồng và an toàn khi tụ tập

Khi triển khai các hoạt động liên quan di dời và phục hồi di tích, việc thông tin, lấy ý kiến và tổ chức các buổi công khai phương án là điều cần thiết để giảm thiểu xung đột xã hội. Những lúc cộng đồng tụ tập đông người, ví dụ như các màn ăn mừng hoặc sự kiện lớn, đều đòi hỏi biện pháp an toàn công cộng tương tự như phân tích trong tác phẩm về Đêm mưa ở Hà Nội: Cờ đỏ, tiếng reo và những khoảnh khắc ăn mừng chiến thắng của tuyển Việt Nam, nơi lưu ý về an toàn khi tụ tập đông người được nhấn mạnh.

Kết luận: cân nhắc kỹ trước khi quyết định

Đề xuất di dời ba di tích ở Bắc Ninh phản ánh một bài toán điển hình: khi yêu cầu phát triển hạ tầng trọng yếu đòi hỏi không gian, chính sách cần vừa giải quyết mục tiêu tiến độ, vừa bảo đảm bảo tồn giá trị văn hóa. Dự thảo Nghị quyết nhắm tới việc tạo hành lang pháp lý cho trường hợp đặc thù, nhưng các biện pháp chuyên môn, minh bạch tài chính và cơ chế tham vấn cộng đồng là điều không thể thiếu.

Trước khi ra quyết định cuối cùng, cần thực hiện các bước rà soát chuyên môn với Đền Tân Trăn, hoàn thiện phương án bảo tồn-kỹ thuật và đảm bảo kế hoạch phục hồi cùng nguồn lực rõ ràng từ phía địa phương.

Bộ trưởng Xây dựng: Xử lý nghiêm đầu cơ, thổi giá bất động sản

SKĐS – Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết sẽ dùng thuế, tín dụng, quy hoạch để điều tiết thị trường, hạn chế đầu cơ bất động sản.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

• Ba di tích nào bị ảnh hưởng? Đó là Đền Tân Trăn (xã Lâm Thao), Đình Cả Đông Côi (phường Thuận Thành) và Đình Tam Sơn (xã Lương Tài).
• Ai quyết định phương án di dời? Dự thảo đề xuất giao UBND tỉnh Bắc Ninh quyết định phương án di dời trong quá trình bồi thường, giải phóng mặt bằng và đầu tư dự án, trên cơ sở quy hoạch và lấy ý kiến nhân dân.
• Nguồn kinh phí di dời do ai đảm nhiệm? Việc di chuyển, tu bổ và phục hồi di tích dự kiến được thực hiện bằng nguồn kinh phí do địa phương bố trí.
• Khi nào Nghị quyết được đề nghị có hiệu lực? Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 20/9/2026 để đồng bộ với các văn bản liên quan.