Quản lý béo phì hướng đến bảo vệ tim mạch: xu hướng điều trị và ứng dụng lâm sàng

Việc điều trị béo phì đang chuyển từ mục tiêu đơn thuần là giảm cân sang nhiệm vụ lớn hơn: hạn chế tổn thương các cơ quan như tim, thận và gan. Thay đổi này được nhiều chuyên gia nhấn mạnh tại tọa đàm “Con đường tim mạch 2026”, do Hội Tim mạch học Việt Nam tổ chức, cập nhật những điểm nổi bật từ Hội nghị Béo phì châu Âu (ECO) 2026.

Tại sao cần thay đổi mục tiêu điều trị?

Những phát hiện được trình bày tại ECO 2026 làm rõ: béo phì là một bệnh mạn tính, không chỉ ảnh hưởng tới ngoại hình mà còn kích hoạt chuỗi tổn thương chuyển hóa và cơ quan. Các chuyên gia lâm sàng tại toạ đàm cho rằng quản lý béo phì hiệu quả phải đồng thời nhắm vào giảm nguy cơ tim mạch, cải thiện chức năng cơ quan và nâng cao chất lượng sống.

Trên cơ sở đó, mục tiêu điều trị không còn dừng ở số kilogram mất đi mà đòi hỏi định hướng bảo vệ tim – thận – gan và phòng ngừa biến cố lâu dài.

Mỡ nội tạng: trung tâm của phản ứng sinh học gây tổn thương

Mỡ nội tạng được nhận diện là nguồn giải phóng các chất trung gian gây rối loạn chuyển hóa: axit béo tự do và cytokine có thể thúc đẩy kháng insulin, rối loạn đường huyết và gây tổn thương nhiều cơ quan. PGS.TS Vũ Thị Thanh Huyền tại tọa đàm mô tả các hệ quả này như một chuỗi phản ứng liên tiếp, tạo nên “hiệu ứng domino” dẫn tới biến chứng tim mạch, thận, gan và ảnh hưởng tới tâm lý.

Theo các phân tích được nêu, béo phì có liên quan tỉ lệ phần trăm đáng kể với nhiều bệnh lý: khoảng 3% các trường hợp đột quỵ, 3,5% suy tim sung huyết, 8% bệnh tim thiếu máu cục bộ, và tới 21% nhồi máu cơ tim. Tỷ lệ gia tăng huyết áp được ghi nhận là khoảng 51%. Béo phì cũng liên quan tới các vấn đề ngoài tim mạch như biến chứng đái tháo đường (21%), trầm cảm (19%) và thoái hóa khớp (52%).

Khoảng trống trong điều trị và nhu cầu giải pháp bền vững

Chuyên gia tại tọa đàm chỉ ra một thực tế: hiện chưa có nhiều liệu pháp đảm bảo kiểm soát cân nặng bền vững đồng thời giảm biến cố tim mạch và tử vong cho nhóm bệnh nhân có béo phì kèm bệnh nền tim mạch. Vì vậy, hướng phát triển điều trị cần đạt cả hai mục tiêu: giảm mô mỡ và bảo vệ cơ quan mục tiêu.

Vai trò của nhóm thuốc incretin

Tại ECO 2026, các dữ liệu mới tiếp tục củng cố vị trí của liệu pháp thuộc nhóm incretin, gồm các hormone như GLP‑1 và GIP. Các phân tích, bao gồm dữ liệu từ nghiên cứu SELECT, gợi ý semaglutide có thể đem lại lợi ích tim mạch trong thời gian tương đối sớm sau khi khởi trị. Trong khung điều trị được cập nhật của EASO năm 2026, semaglutide được ưu tiên cho nhiều nhóm người béo phì có bệnh đồng mắc như bệnh tim mạch, suy tim, tiền đái tháo đường, đái tháo đường type 2 và bệnh gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hóa.

Khái niệm “giảm cân chất lượng” và bảo tồn khối nạc

Một thay đổi quan trọng trong tiêu chí điều trị là chuyển từ đánh giá bằng kilogram mất đi sang xem xét thành phần cơ thể: mục tiêu là giảm phần lớn mô mỡ trong khi hạn chế mất khối nạc, đặc biệt khối cơ. Các đồng thuận năm 2026 đề xuất tỉ lệ giảm mỡ so với mất khối nạc khoảng 3:1.

Dữ liệu từ nghiên cứu STEP UP trình bày tại hội nghị cho thấy với semaglutide, khoảng 84,4% tổng khối lượng giảm được bắt nguồn từ mô mỡ, còn khối nạc chiếm khoảng 15,6%.

Để duy trì khối cơ trong hành trình giảm cân, hướng dẫn mới khuyến nghị duy trì lượng protein khoảng 1,0–1,5 g/kg cân nặng điều chỉnh mỗi ngày, với mức tối thiểu khoảng 60 g protein/ngày. Kèm theo đó là chương trình tập luyện bao gồm bài tập kháng lực 2–3 lần mỗi tuần và hoạt động aerobic đều đặn.

Áp dụng trong thực tế lâm sàng: đa chuyên ngành và theo dõi dài hạn

Chuyển đổi chiến lược điều trị đòi hỏi sự phối hợp liên chuyên ngành: tim mạch, nội tiết, dinh dưỡng, phục hồi chức năng và cả chăm sóc tâm lý. GS.TS Phạm Mạnh Hùng nhấn mạnh tầm quan trọng của quản lý đồng thời các rủi ro tim – thận – gan thay vì điều trị từng bệnh rời rạc; điều này tạo nền tảng cho chiến lược quản lý lâu dài.

Ở cấp chính sách và cộng đồng, mô hình hợp tác liên ngành cũng được khuyến khích để mở rộng tiếp cận và nâng cao hiệu quả can thiệp. Những mô hình phối hợp và sáng kiến y tế có thể làm nền tảng cho việc triển khai chương trình phòng ngừa và quản lý béo phì ở quy mô lớn, bám sát hướng dẫn điều trị mới. Ví dụ về các mô hình phối hợp tích hợp chăm sóc cộng đồng được trình bày trong bài Ba hội liên kết chăm sóc sức khỏe 2026–2031 cho thấy hướng đi về hợp tác và triển khai chính sách.

Trong các tình huống bệnh lý tim mạch tiến triển hoặc can thiệp phức tạp, kinh nghiệm lâm sàng từ các ca nặng cũng là nguồn học quý để tổ chức chăm sóc tích cực và chuyển tiếp điều trị, như trong báo cáo về Hành trình ghép tim lần hai giúp nhìn rõ thách thức và lợi ích của phối hợp điều trị nâng cao.

Phòng ngừa và tiếp cận theo vòng đời

Quản lý béo phì hiệu quả xuất phát từ sớm và kéo dài trong suốt vòng đời. Với nhóm trẻ nhỏ, các bất thường như sốt kéo dài có thể là dấu hiệu của bệnh lý khác cần đánh giá kỹ; những vấn đề sức khỏe ở trẻ cần được theo dõi riêng biệt trong bối cảnh phòng ngừa bệnh mạn tính sau này. Thông tin liên quan tới chẩn đoán triệu chứng ở trẻ em được trình bày trong bài Sốt kéo dài ở trẻ nhỏ, hữu ích cho người chăm sóc khi cần cân nhắc các nguyên nhân khác nhau.

Điều gì cần nhớ khi lựa chọn chiến lược điều trị?

• Đánh giá tổng thể nguy cơ: không chỉ BMI mà còn bệnh đồng mắc tim mạch, chuyển hóa và chức năng cơ quan.
• Ưu tiên giảm mỡ chứ không chỉ giảm cân nhanh; bảo tồn khối nạc là mục tiêu thiết yếu.
• Kết hợp can thiệp dinh dưỡng, vận động và khi cần thiết dùng thuốc có bằng chứng lâm sàng như nhóm incretin theo hướng dẫn cập nhật.
• Thiết lập theo dõi dài hạn, đa chuyên ngành để tối ưu hóa lợi ích tim mạch và giảm biến cố.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Semaglutide có giúp giảm nguy cơ tim mạch không?

Các cập nhật từ hội nghị và phân tích như SELECT được nêu tại ECO 2026 cho thấy semaglutide có tiềm năng mang lại lợi ích tim mạch, và EASO 2026 đề xuất ưu tiên thuốc này cho một số nhóm bệnh nhân có bệnh đồng mắc.

“Giảm cân chất lượng” nghĩa là gì?

Khái niệm này nhấn mạnh giảm chủ yếu mô mỡ trong khi hạn chế mất khối nạc; đồng thuận 2026 đề xuất tỉ lệ giảm mỡ so với mất khối nạc khoảng 3:1.

Làm thế nào để bảo tồn khối cơ khi giảm cân?

Cần đảm bảo protein 1,0–1,5 g/kg cân nặng điều chỉnh/ngày (ít nhất 60 g/ngày) kết hợp bài tập kháng lực 2–3 lần/tuần và hoạt động aerobic.

Kết luận

Béo phì hiện được xem là một bệnh mạn tính với hệ quả lan tỏa lên tim mạch và các cơ quan khác. ECO 2026 và các chuyên gia trong nước nhấn mạnh sẽ cần thay đổi mục tiêu điều trị: từ chỉ giảm cân sang bảo vệ cơ quan và giảm biến cố tim mạch. Việc áp dụng liệu pháp dựa trên bằng chứng, quản lý đa chuyên ngành và chương trình can thiệp kéo dài là chìa khóa để chuyển hướng thành công trong chăm sóc người có béo phì.