Dược liệu sạch: xây nền nguyên liệu để nâng chất lượng y học cổ truyền

Vấn đề nguồn nguyên liệu đầu vào đã trở thành tâm điểm khi cộng đồng nghiên cứu và các hợp tác xã trồng dược liệu bàn thảo về cách thức chuyển ngành dược liệu từ khai thác manh mún sang sản xuất có chuẩn mực. Buổi tọa đàm do Viện Đông y Việt Nam tổ chức vào chiều 4/9 tại Hà Nội tập hợp đại diện nhà nghiên cứu, đơn vị hợp tác và người sản xuất để thảo luận về giải pháp đưa dược liệu lên chuẩn sạch, an toàn và có giá trị gia tăng.

Tài nguyên dược liệu của Việt Nam: lợi thế nhưng cũng là thách thức

Việt Nam sở hữu nguồn nguyên liệu thiên nhiên đa dạng. Các đại biểu nêu lại con số tổng hợp: hơn 5.117 loài thực vật và nấm được dùng làm thuốc, kèm theo 408 loài động vật, 52 loài tảo biển và 75 khoáng vật. Tính đa dạng này là nền tảng để phát triển y học cổ truyền, ngành công nghiệp dược và lĩnh vực sinh học ứng dụng.

Tuy nhiên, lợi thế về đa dạng sinh học không tự động chuyển thành giá trị trên thị trường. Thực trạng khai thác không kiểm soát, vùng trồng phân tán và thiếu tiêu chuẩn khiến nhiều nguồn gen bị suy giảm, đồng thời hạn chế khả năng chế biến sâu và phát triển sản phẩm có giá trị cao.

Từ khai thác tự phát đến chuỗi giá trị tiêu chuẩn: tại sao phải chuyển đổi?

Các chuyên gia tham dự nhấn mạnh rằng mô hình khai thác tự phát không thể đáp ứng yêu cầu về chất lượng, an toàn và truy xuất nguồn gốc. Việc thu hái ồ ạt trong tự nhiên đã dẫn đến sụt giảm nhiều loài có giá trị, trong khi vùng trồng đạt chuẩn GACP-WHO vẫn còn khiêm tốn so với nhu cầu.

Hệ quả rõ rệt là năng lực cung ứng trong nước chỉ đáp ứng khoảng 25–30% nhu cầu. Nhiều loại dược liệu chủ yếu xuất khẩu thô hoặc sơ chế đơn giản nên giá trị gia tăng nằm ở các khâu như chọn giống, sản xuất theo quy trình chuẩn, nghiên cứu hoạt chất và chế biến sâu chưa được khai thác triệt để.

Những điểm then chốt để phát triển dược liệu sạch

Các tham luận tại hội thảo chỉ ra một số hướng đi cần ưu tiên nếu muốn nâng tầm dược liệu Việt Nam.

• Chuẩn hóa vùng trồng: xây dựng quy hoạch vùng trồng tập trung, áp dụng tiêu chuẩn GACP-WHO rộng hơn để bảo đảm chất lượng nguyên liệu từ gốc.
• Nâng cao năng lực chọn giống và bảo tồn nguồn gen: thông qua lưu giữ giống chuẩn, chọn lọc cây có hàm lượng hoạt chất cao và khả năng thích nghi với biến đổi khí hậu.
• Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học: cả nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng để chứng minh độ an toàn, hiệu quả, đồng thời hỗ trợ tạo cơ sở cho chế biến sâu.
• Ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số: để truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chuỗi cung ứng và tăng khả năng tiếp cận thị trường quốc tế.

Vai trò của chính sách và pháp lý

Nhiều ý kiến cho rằng cần hoàn thiện khung pháp lý, tiêu chuẩn quốc gia cho dược liệu và vị thuốc cổ truyền. Việc thống nhất cơ chế quản lý, ban hành quy chuẩn và chương trình phát triển vùng trồng chuyên biệt sẽ tạo cơ sở cho sản xuất quy mô lớn, kiểm soát chất lượng và phát triển thương hiệu quốc gia.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 72-NQ/TW đã được nhắc tới như định hướng chính trị lớn, khuyến khích kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại và chú trọng y tế dự phòng, y tế cơ sở. Việc thực thi các chính sách này sẽ tạo động lực cho đầu tư vào nguồn nguyên liệu và hệ thống quản lý liên quan.

Liên kết chuỗi và mô hình ‘4 nhà’: cần sự chuyển đổi vai trò

Mô hình liên kết giữa Nhà nước – nhà khoa học – doanh nghiệp – nhà nông được xem là khung lý thuyết tiện lợi, nhưng thực tế nhiều nơi mô hình này chưa phát huy hiệu quả. Vùng trồng nhỏ lẻ khiến việc áp dụng công nghệ cao, kiểm tra chất lượng và xây dựng chuỗi cung ứng khép kín gặp khó.

Các chuyên gia đề xuất doanh nghiệp cần đóng vai trò đầu mối, kết nối và đầu tư: tổ chức tập huấn, chuyển giao kỹ thuật, hỗ trợ quy trình sơ chế và chế biến, từ đó tạo động lực cho nông dân đầu tư dài hạn vào vùng trồng đạt chuẩn.

Bảo tồn nguồn gen và mục tiêu chất lượng giống

Bên cạnh mở rộng vùng trồng đạt chuẩn, các đại biểu nhấn mạnh cần xây dựng hệ thống bảo tồn, lưu giữ giống quý, đặc hữu có nguy cơ tuyệt chủng. Mục tiêu đặt ra là từng bước đảm bảo tỷ lệ giống dược liệu đưa vào sản xuất đạt tiêu chuẩn chất lượng ở mức cao (mốc tham chiếu được nêu trong thảo luận là 80–90%).

Song hành với đó là xây dựng ngân hàng gen dược liệu quốc gia và các chương trình phát triển giống để giảm phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu không rõ nguồn gốc.

Kiểm soát nhập khẩu và quản lý thị trường

Các đại biểu đề nghị tăng cường quản lý hoạt động nhập khẩu dược liệu, đặc biệt với sản phẩm không rõ nguồn gốc hoặc nhập qua đường tiểu ngạch. Đồng thời, nhà nước cần thiết kế chính sách khuyến khích sản xuất nội địa, liên kết tiêu thụ giữa người dân và doanh nghiệp để tạo nguồn cung ổn định, minh bạch.

Theo thông tin từ hội thảo, Bộ Y tế cũng đã yêu cầu siết chặt quản lý dược liệu, kiểm tra các cơ sở kinh doanh bán lẻ dược liệu và xử lý nghiêm các trường hợp kinh doanh dược liệu không rõ xuất xứ; đề nghị này được đưa ra bởi Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền thông qua Sở Y tế các tỉnh, thành phố.

Bộ Y tế yêu cầu siết chặt quản lý dược liệu, xử lý nghiêm dược liệu không rõ nguồn gốc

SKĐS – Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền (Bộ Y tế) vừa yêu cầu Sở Y tế các tỉnh, thành phố tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh dược liệu, tập trung vào các cơ sở chuyên bán lẻ dược liệu, thuốc cổ truyền. Bộ Y tế nhấn mạnh việc xử lý nghiêm các trường hợp kinh doanh dược liệu không rõ nguồn gốc, xuất xứ…

Những bước thực tế có thể triển khai ngay

Dựa trên các ý kiến tại tọa đàm, một số hành động có thể được ưu tiên thực hiện trong ngắn hạn và trung hạn:

• Hoàn thiện tiêu chuẩn quốc gia cho các loài dược liệu trọng điểm và xây dựng chương trình phát triển vùng trồng ưu tiên.
• Tăng cường đào tạo, chuyển giao kỹ thuật cho người trồng, đồng thời hỗ trợ tài chính cho mô hình liên kết sản xuất.
• Đẩy mạnh các dự án nghiên cứu chọn giống, tiền lâm sàng để tạo nền tảng cho chế biến sâu và thương mại hóa sản phẩm có kiểm chứng.
• Xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử và áp dụng quản trị chuỗi cung ứng để minh bạch nguồn gốc nguyên liệu.

Kết luận: dược liệu sạch là điểm khởi đầu để nâng giá trị

Để y học cổ truyền phát huy tối đa lợi thế, dược liệu sạch không chỉ là yêu cầu về kỹ thuật nông nghiệp mà còn là bài toán chính sách, thị trường và khoa học. Việc đồng bộ hóa tiêu chuẩn vùng trồng, nâng cao năng lực nghiên cứu, hình thành chuỗi cung ứng khép kín và hoàn thiện khung pháp lý sẽ quyết định khả năng biến nguồn tài nguyên phong phú thành sản phẩm có giá trị cao trên thị trường trong nước và quốc tế.

Những gợi ý từ tọa đàm cho thấy cần một lộ trình có bước đi rõ ràng, với doanh nghiệp đóng vai trò kết nối, nhà nước tạo môi trường chính sách thuận lợi và cộng đồng khoa học cung cấp cơ sở chứng cứ để phát triển sản phẩm an toàn, hiệu quả.

Để mở rộng góc nhìn về các chính sách, mục tiêu và tác động đối với người cao tuổi trong hệ thống y tế, bạn có thể tiếp tục tham khảo bài viết mục tiêu hợp tác quốc tế chăm sóc người cao tuổi giai đoạn 2026–2031, nơi phân tích định hướng về y tế, chăm sóc dài hạn và chuyển đổi số liên quan đến nhóm dân số này.

Nếu bạn quan tâm tới nền tảng quản lý chuỗi cung ứng thiết bị y tế và bài học về minh bạch, truy xuất nguồn gốc cùng ưu tiên sản xuất trong nước, hãy đọc tiếp bài quản lý chuỗi cung ứng thiết bị y tế: lộ trình số hóa và ưu tiên sản xuất nội địa để hiểu rõ các đề xuất chính sách và tác động tới an toàn nguồn cung.

Cũng đáng chú ý là những mô hình tổ chức khám chữa và cập nhật hồ sơ sức khỏe điện tử ở địa phương; với người quan tâm tới cách triển khai chương trình khám sức khỏe miễn phí theo nhóm dân cư dễ tổn thương, tham khảo bài kinh nghiệm Buôn Ma Thuột trong chiến dịch khám sức khỏe miễn phí để thấy cách liên kết y tế công – tư và dữ liệu được ứng dụng vào chăm sóc sức khỏe cộng đồng.