Từ lá bồ đề rụng tới nghề thủ công có giá trị: câu chuyện ở Sinh Dược

Ở chân núi Bái Đính, một cộng đồng nhỏ đã tìm cách biến phế phẩm tự nhiên thành sản phẩm thủ công có thương hiệu. Những chiếc lá bồ đề tưởng chừng bỏ đi giờ là nguyên liệu cho tranh, đồ trang trí và quà lưu niệm do Hợp tác xã Sinh Dược (phường Tây Hoa Lư, Ninh Bình) chế tác, đồng thời tạo việc làm cho dân địa phương.

Nguyên liệu: chọn từ lá già và xử lý tỉ mỉ

Người làm nghề tại Sinh Dược bắt đầu bằng khâu chọn lá: chỉ những chiếc lá bồ đề già, có gân chắc và hình dáng cân đối mới được sử dụng. Thời điểm thu nhặt thường rơi vào các tháng hè, khi lá đạt độ già phù hợp để giữ lại hệ gân sau khi xử lý.

Quy trình tách phần thịt khỏi hệ gân kéo dài nhiều tuần. Các mẻ lá sau khi phân loại được ngâm trong nước vôi trong từ vài tuần đến khoảng một hai tháng để phần mô biểu bì mềm ra, giúp tách rời phần xương lá mà không làm đứt các đường gân mảnh.

Sau khi mô lá đã mềm, người thợ dùng bàn chải lông mềm để làm sạch từng chiếc xương lá, thao tác hết sức nhẹ nhàng nhằm bảo toàn các đường gân nhỏ. Xương lá tiếp tục được rửa, phơi khô trước khi đưa vào các bước nhuộm và hoàn thiện.

Kỹ thuật hoàn thiện: nhuộm, ghép và tạo hiệu ứng

Điểm khác biệt của sản phẩm nằm ở bước nhuộm và cách kết hợp các xương lá. Sau khi phơi khô, lá được nhuộm nhiều tông màu, đôi khi kết hợp với các vật liệu tạo ánh kim để tăng độ bền và hiệu quả thị giác. Từ những tấm xương lá mỏng như giấy, nghệ nhân có thể thêu, vẽ, viết chữ hoặc ghép hàng trăm đến hàng nghìn chiếc lên khung nền.

Những lớp xương lá được xếp chồng hoặc ghép cạnh nhau để tạo chiều sâu cho bức tranh; họa tiết có thể mô phỏng cây bồ đề, hình tượng Phật hay các biểu tượng gắn với văn hóa Phật giáo. Kỹ thuật này giúp tạo hiệu ứng ánh sáng, bóng đổ rất khác so với các chất liệu vẽ thông thường.

Sản phẩm và giá trị kinh tế

Hợp tác xã Sinh Dược không chỉ làm tranh; họ còn ứng dụng xương lá trên nón truyền thống, đồ trang trí và quà lưu niệm. Một số tác phẩm sử dụng hàng nghìn xương lá, đòi hỏi nhiều giờ đến vài tháng lao động thủ công cho mỗi sản phẩm.

Theo quan sát tại khu trưng bày, mỗi mặt hàng có mức giá dao động lớn: từ vài trăm nghìn cho sản phẩm nhỏ, đến hàng chục triệu cho những bức tranh kích thước lớn hoặc đòi hỏi kỹ thuật phức tạp. Bên cạnh mục tiêu thẩm mỹ, việc đưa sản phẩm vào kênh OCOP đã giúp nâng khả năng tiếp cận thị trường.

Hành trình từ làng thuốc cổ tới thương hiệu OCOP

Sinh Dược là tên một làng cổ dưới chân núi Bái Đính, mang truyền thống dùng cây thuốc Nam và gắn với truyền thuyết về Thiền sư-danh y Nguyễn Minh Không. Hợp tác xã Sinh Dược được thành lập năm 2014, khởi đầu với các sản phẩm từ dược liệu và sau đó mở rộng sang thủ công mỹ nghệ dựa trên nguyên liệu bản địa.

Người cao tuổi trong hợp tác xã, như ông Nguyễn Duy Phương (80 tuổi), cho biết kỹ thuật chế tác lá bồ đề là kết quả nỗ lực thử nghiệm, hoàn thiện của cộng đồng trong nhiều năm. Sản phẩm từng đạt OCOP 4 sao cấp tỉnh vào năm 2021 và vươn tới OCOP 5 sao cấp quốc gia cho bộ tranh “Tranh lá bồ đề Vạn Hạnh” vào tháng 4/2026.

Hoạt động du lịch, trải nghiệm và chuỗi giá trị địa phương

Bên cạnh đồ mỹ nghệ, HTX phát triển các sản phẩm chăm sóc từ thảo dược như xà bông, muối ngâm chân, dầu tắm, cao xoa. Du khách đến tham quan có thể trải nghiệm hoạt động như ngâm chân, nấu xà bông hoặc trực tiếp thử vẽ, ghép lên xương lá, tạo nên mối liên kết giữa văn hóa, nghề thủ công và du lịch cộng đồng.

Sự kết hợp này cũng đặt ra yêu cầu về khung pháp lý, hỗ trợ xúc tiến thương mại và an ninh thị trường để nghề truyền thống phát triển bền vững; vì vậy các chủ thể liên quan cần quan tâm đến việc xử lý điểm nghẽn pháp luật nhằm tháo gỡ rào cản hành chính cho các làng nghề.

Thách thức và lưu ý cho du khách

Dù có nhiều lợi thế, nghề chế tác xương lá vẫn đối mặt với các thách thức: bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định, duy trì kỹ thuật thủ công, đồng thời phát triển kênh phân phối phù hợp. Với du khách muốn trải nghiệm hoặc mua sản phẩm, nên cân nhắc thời điểm và phương tiện di chuyển; trong những ngày có sự kiện lớn tại khu vực lân cận, các tuyến đường như quanh sân vận động có thể điều chỉnh phân luồng giao thông, do đó tham khảo lưu ý di chuyển quanh Mỹ Đình trước khi khởi hành sẽ giúp chủ động lộ trình.

Thêm vào đó, việc bảo vệ sản phẩm khỏi hàng giả và các hành vi cạnh tranh bất chính là điều cần chú ý. Những trường hợp vi phạm thị trường tại các địa phương khác, ví dụ liên quan tới buôn lậu thuốc lá Lâm Đồng, cho thấy nhu cầu tăng cường quản lý để bảo vệ sản phẩm hợp pháp và quyền lợi người sản xuất.

Ghi nhớ

Chuyển đổi một nguồn nguyên liệu nhỏ thành sản phẩm có giá trị thương mại đòi hỏi thời gian, tay nghề và khả năng tổ chức thị trường. Ở Sinh Dược, từ truyền thống dùng dược liệu đã nảy sinh một hướng chế tác độc đáo; hành trình này vừa bảo tồn văn hóa vừa mở ra cơ hội sinh kế cho cộng đồng địa phương.

Nếu bạn quan tâm đến nghề thủ công địa phương, hãy đến thăm để trải nghiệm trực tiếp quy trình và hiểu rõ hơn cách một nghề truyền thống được tái tạo để thích ứng với thị trường hiện đại.