Khi ADN là manh mối cuối cùng: Thực tế và rào cản trong xác định danh tính liệt sĩ

Hàng chục năm sau ngày hy sinh, nhiều hài cốt liệt sĩ chỉ còn là dấu tích. Việc tìm kiếm và trả lại tên tuổi cho những người đã khuất không chỉ đòi hỏi nỗ lực tại hiện trường mà còn phụ thuộc sâu sắc vào chất lượng mẫu di truyền và hệ thống người thân để đối chiếu. Bài viết này phân tích những trở ngại kỹ thuật, những lựa chọn sinh học khi xét nghiệm ADN và hệ quả thực tế đối với gia đình mong mỏi một câu trả lời cuối cùng.

Chiến dịch tập trung theo dõi, tìm kiếm và giám định hài cốt liệt sĩ đang được đẩy mạnh. Sau hơn bốn tháng triển khai, chương trình đã ghi nhận kết quả: hơn 1.400 hài cốt được tìm thấy, quy tập và hàng chục nghìn mẫu hài cốt cùng mẫu sinh phẩm thân nhân được thu thập phục vụ xét nghiệm ADN. Những con số này phản ánh quy mô lớn của công tác, nhưng đồng thời cũng bộc lộ nhiều khó khăn kỹ thuật và nhân sự trong quá trình xác định danh tính.

Thực trạng: chiến dịch, mục tiêu và kết quả ban đầu

Chiến dịch mang tên “500 ngày đêm” được triển khai với mốc thời gian và mục tiêu rõ ràng: tìm kiếm, quy tập hàng nghìn hài cốt, hoàn thành lấy mẫu từ các nghĩa trang và tăng cường giám định ADN để đưa danh tính liệt sĩ về đúng tên tuổi. Cụ thể, chiến dịch đặt mục tiêu tìm khoảng 7.000 hài cốt, hoàn thành lấy mẫu cho khoảng 230.000 mộ chưa xác định, giám định ADN khoảng 18.000 mẫu và xây dựng cơ sở dữ liệu gen thân nhân phục vụ đối sánh. Những con số này cho thấy quy mô lớn của nỗ lực quốc gia nhằm trả lại danh tính cho các anh hùng liệt sĩ.

Tại sao ADN không phải lúc nào cũng có thể cho kết quả?

Vấn đề mấu chốt là chất lượng vật liệu di truyền trong mẫu hài cốt. Sau nhiều thập kỷ chôn cất, hài cốt thường bị phân hủy ở mức độ cao, khiến ADN nhân (autosomal DNA) — loại ADN dùng để xác định quan hệ trực hệ như cha-con hay mẹ-con — trở nên yếu hoặc không thể giải trình tự. Trong nhiều trường hợp như vậy, các chuyên gia ưu tiên xét nghiệm ADN ty thể (mtDNA) vì mỗi tế bào chứa nhiều bản sao mtDNA hơn so với ADN nhân, nên khả năng thu nhận tín hiệu còn lại lớn hơn.

Viện Pháp y Quốc gia cũng ghi nhận thực tế này: với nhiều hài cốt đã chôn cất rất lâu, xét nghiệm mtDNA thường là phương pháp khả thi hơn. Tuy nhiên, mtDNA chỉ cho phép xác định mối quan hệ theo dòng mẹ mà không phân biệt các cá nhân trong cùng một dòng mẹ, nên việc có thân nhân phù hợp thuộc dòng mẹ để đối chiếu là điều kiện bắt buộc để khẳng định danh tính thông qua mtDNA.

Ví dụ thực tế: bế tắc của gia đình chỉ còn dòng cha hoặc con gái

Một trường hợp đại diện cho vấn đề này là câu chuyện của bà Nguyễn Thị Hà (Đan Phượng, Hà Nội). Ông ngoại của bà hy sinh năm 1952 và hiện được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ xã Nho Quan (Ninh Bình). Nghĩa trang đã lấy mẫu xét nghiệm trên hơn 150 ngôi mộ chưa xác định, trong đó có phần mộ của ông ngoại bà Hà. Tuy nhiên, khi gia đình nộp hồ sơ xin xét nghiệm ADN tại địa phương, họ được thông báo rằng cơ quan chỉ mới tiếp nhận mẫu ADN thân nhân bên dòng ngoại — tức là mẫu theo dòng mẹ của liệt sĩ — và hiện ở thế hệ bên dòng ngoại đó không còn người phù hợp.

Gia đình hiện chỉ còn con gái của liệt sĩ. Theo hướng dẫn kỹ thuật về mtDNA, con ruột của liệt sĩ không mang mtDNA của cha mà chỉ nhận mtDNA từ mẹ, do đó không thể sử dụng để đối chiếu nếu phòng xét nghiệm chủ yếu dựa trên mtDNA. Trong khi đó, phương pháp xét nghiệm ADN nhân có thể xác định quan hệ trực hệ nhưng yêu cầu mẫu hài cốt phải có chất lượng ADN đủ tốt — điều không chắc chắn với hài cốt đã bị phân hủy nhiều sau hơn 70 năm.

Nguyên lý di truyền quy định ai là người phù hợp để lấy mẫu

Một điểm quan trọng mọi gia đình cần hiểu rõ: mtDNA truyền theo dòng mẹ. Cả con trai và con gái đều mang mtDNA của mẹ, nhưng chỉ con gái mới truyền mtDNA đó sang thế hệ sau. Do vậy, khi xét nghiệm dựa vào mtDNA, người có giá trị đối chiếu không phải lúc nào cũng là con ruột của người đã mất, mà có thể là em gái ruột, cháu gọi bằng cậu/gọi bằng dì hoặc con của em gái — bất kỳ ai thuộc cùng dòng mẹ.

Vì lý do này, các phòng xét nghiệm có thể yêu cầu mẫu của người trong những thế hệ như cháu gọi bằng cậu/cháu gọi bằng dì, thay vì trực tiếp lấy mẫu từ con ruột. Việc chọn người cho mẫu được quyết định dựa trên sơ đồ phả hệ, loại ADN cần phân tích và tình trạng vật liệu di truyền tại mẫu hài cốt.

Trong một số trường hợp, để tăng độ tin cậy, phòng xét nghiệm sẽ cố gắng kết hợp nhiều loại phân tích: ADN nhân, mtDNA và ADN nhiễm sắc thể Y (Y-STR) — nếu mẫu và sơ đồ gia đình cho phép — nhằm đạt mức khẳng định danh tính cao hơn.

Khi cả hài cốt lẫn thân nhân phù hợp đều thiếu: hệ quả và tiếng nói của gia đình

Nếu hài cốt bị phân hủy quá mức, không thể khai thác ADN nhân, và gia đình lại không còn thân nhân thuộc dòng mẹ để đối chiếu mtDNA, việc xác định danh tính bằng ADN trở nên rất khó khăn. Trường hợp bà Hà cho thấy một nỗi niềm chung: gia đình mong muốn có hướng dẫn cụ thể và các phương án hỗ trợ từ cơ quan chức năng để có thể lấy mẫu từ người con gái của liệt sĩ hoặc tìm giải pháp khác phù hợp, nhằm thực hiện tâm nguyện đưa người thân về với tên tuổi chính xác.

Những kiến nghị của thân nhân thường xoay quanh mong muốn được hướng dẫn rõ ràng về thủ tục, tiêu chí xác định người cho mẫu và khả năng ứng dụng các phương pháp xét nghiệm tân tiến khi điều kiện vật liệu di truyền cho phép. Đồng thời, việc phổ biến kiến thức về nguyên tắc di truyền — ví dụ vì sao con ruột đôi khi không phải là đối tượng phù hợp để đối chiếu mtDNA — giúp gia đình hiểu và chuẩn bị tốt hơn khi làm hồ sơ.

Những yếu tố khác ảnh hưởng tới công tác quy tập và giám định

Bên cạnh yếu tố sinh học, kế hoạch tìm kiếm và quy tập còn liên quan đến công tác rà phá bom mìn, chằng chống, dọn dẹp tại các khu vực trọng điểm như Tuyên Quang (Vị Xuyên), Lào Cai và Lạng Sơn. Trong bối cảnh đó, các báo cáo chuyên đề địa phương cũng nêu bật những thách thức đối với an toàn giao thông và bảo trì tuyến đường; ví dụ về tình trạng sạt lở tại Lào Cai là minh chứng cho những rủi ro hiện hữu trong công tác tại hiện trường: Sạt lở Lào Cai: Hơn 2.700 m³.

Song song với đó, độc giả quan tâm đến các vấn đề an sinh và cộng đồng có thể theo dõi thêm những câu chuyện nhân văn khác trong dư luận, ví dụ các bài viết về hỗ trợ và xóa nợ giúp người trẻ ổn định cuộc sống: Xóa nợ ngân hàng và hành trình tiếp tục học tập của nam sinh 19 tuổi. Những mảng tin này phản ánh nhiều khía cạnh hỗ trợ cộng đồng trong cùng hệ thống chính sách an sinh.

Và trong bối cảnh các tuyến đường, giao thông và an toàn dân sinh chịu tác động bởi thiên tai, các bài viết thời sự về mưa lớn, ngập lụt ở vùng bờ biển cũng là phần của bức tranh rộng mà các cơ quan chức năng phải cân nhắc trong công tác cứu hộ, cứu nạn và bảo đảm điều kiện tiếp cận hiện trường: Mưa kéo dài gây ngập nặng ở Hải Phòng và Quảng Ninh.

Gợi ý thực tế cho thân nhân khi tham gia quy trình xét nghiệm

• Hiểu rõ loại xét nghiệm được đề xuất (mtDNA, ADN nhân hay Y-STR) và lý do lựa chọn.
• Chuẩn bị sơ đồ phả hệ càng chi tiết càng tốt để chuyên gia đánh giá ai là người phù hợp lấy mẫu theo dòng mẹ hoặc dòng cha.
• Trao đổi trực tiếp với cơ quan tiếp nhận hồ sơ về khả năng áp dụng nhiều phương pháp xét nghiệm nếu mẫu hài cốt có chất lượng đủ tốt.
• Lưu giữ và cung cấp mọi tài liệu liên quan đến phần mộ, giấy tờ thân nhân để hỗ trợ đối chiếu dữ liệu và cơ sở dữ liệu gen.

Kết luận: Khi khoa học gặp giới hạn — và vai trò của minh bạch

ADN là công cụ quan trọng để trả lại danh tính cho liệt sĩ, nhưng không phải lúc nào cũng tạo ra câu trả lời dứt khoát. Chất lượng mẫu hài cốt, đặc tính di truyền của từng loại ADN và sự hiện diện của thân nhân phù hợp theo dòng mẹ hoặc dòng cha quyết định khả năng đối chiếu. Đối với nhiều gia đình đang chờ đợi, minh bạch trong thủ tục, phổ biến hiểu biết về nguyên tắc xét nghiệm và hướng dẫn rõ ràng từ cơ quan chức năng sẽ phần nào giảm bớt nỗi lo và giúp họ biết phải làm gì tiếp theo.

Huế bàn giao 3.908 mẫu hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN

SKĐS – TP Huế bàn giao 3.908 mẫu hài cốt liệt sĩ cho Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để phục vụ giám định ADN.

Nếu bạn hoặc người thân có liên quan tới việc xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, hãy yêu cầu cơ quan tiếp nhận giải thích rõ loại xét nghiệm được đề xuất, cơ sở chọn người lấy mẫu và các giới hạn kỹ thuật hiện có. Khi mọi bên hiểu đúng về phương pháp và giới hạn của xét nghiệm, hy vọng còn lại sẽ được nuôi dưỡng theo hướng có cơ sở khoa học và pháp lý rõ ràng.